پایگاه خبری فرهنگ آفرینان _ دکتر مژده افشار
بنا به تعریف سازمان یونسکو «میراث فرهنگی به بناها و اشیاء ختم نمی‌شود. این مفهوم همچنین دربردارندۀ سنت‌ها و تجلیات زندۀ برجای مانده از نیاکان ماست که به فرزندانشان منتقل شده است، مانند (۱) سنت‌های شفاهی، (۲) هنرهای نمایشی، (۳) اعمال اجتماعی، آیین‌ها، رویدادهای جشنی، (۴) دانش و اقدامات مربوط به طبیعت و کیهان، یا (۵) دانش و مهارت‌های تولید صنایع سنتی. این حوزه از میراث فرهنگی اگر چه بسیار آسیب‌پذیر است، امروزه به عامل مهمی برای پاسداری از گوناگونی فرهنگی در مقابل جهانی‌شدن فزاینده تبدیل شده است. درک میراث فرهنگی ناملموس در جوامع مختلف به گفتگوهای میان‌فرهنگی کمک می‌کند و احترام متقابل به دیگر سبک‌های زندگی را ترویج می‌کند. این میراث چند ویژگی اساسی دارد: سنتی، معاصر و زنده است؛ فراگیر است؛ بازنمودی است؛ و اجتماع‌محور است». موارد بالا در مجمع یونسکو در سال ۲۰۰۳ به‌عنوان پنج قلمرو اصلی پاسداری از میراث معنوی بشر تصریح شد. بر همین اساس، سازمان یونسکو در اقدامی شروع به ثبت میراث فرهنگی و معنوی بشر از تمامی کشورها کرد. بدین منظور کمیسیون‌های ملی در هر کشور ایجاد شد تا میراث ناملموسی را که حائز شرایط لازم برای ثبت و پاسداری در سطح جهانی است را به سازمان معرفی کنند و زمینه‌سازی‌های لازم برای بازدید کارشناسان یونسکو را انجام دهند. در ایران نیز در سال ۱۳۸۸هـ.ش. ردیف در موسیقی ایرانی به‌عنوان نخستین میراث برجستۀ ناملموس ایرانیان در سازمان جهانی یونسکو به ثبت رسید.
نگارگری (مینیاتور)
مینیاتور ایرانی یکی از آثار هنری درخشان فرهنگ گذشته ایران است. برخی از محققان می گویند که پیدایش این گونه نقاشی ها در ایران به دوره هخامنشیان برمی گردد، در حالی که این هنر را می توان در داخل غارها یافت. نمونه هایی در غارهای استان لرستان کشف شده است. به تصویر کشیدن صحنه های نبرد، شکار و حیوانات توجه شده است.
از ۷۰۰۰ سال پیش سفال و مهره های استوانه ای و نشانه هایی از عقیق و یشم موجود است که طراحان و نقاشان ایرانی با نهایت استادی نقوش انسان و حیوان را به اشکال مختلف نقاشی کرده اند. این نقوش جدا از هنر نقاشی، هنر قلم زنی را نیز نشان می دهد. این نقاشی های عالی بر روی سطوحی که اندازه آنها بیش از چند سانتی متر نیست ایجاد شده است. اساس مینیاتورهای ایرانی را می توان حکاکی و نقاشی این مهره ها دانست. میتوان با ویژگی‌های نقاشی ایرانی در نمونه‌های مفرغی که در استان لرستان به دست آمده و حجاری‌های دوره هخامنشی آشنا شد. تزیین کاخ آپادانای شوش با آجرهای لعابدار مربوط به دوره داریوش اول نیز نقاشی ایرانی را در دوران باستان نشان می دهد.
هنر نقاشی ایرانی در سال ۱۳۹۹ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت به ثبت رسید. مینیاتور یا نقاشی تابلویی است دو بعدی، ظریف و کوچک که بیشتر به خاطر تصویرگری کتاب‌های بزرگان ادبیات فارسی شهرت دارد، اما علاوه بر کتاب، از این نقش‌ها و نگاره‌های زیبا در طراحی فرش، لباس، سفال و… و تزئین دیوار کاخ ها و ساختمان ها. در فرآیند طراحی مینیاتورهای نفیس قدیمی که عمدتاً توسط حاکمان سفارش می شد، از موادی مانند طلا و نقره نیز استفاده شد. تفاوت اصلی نقاشی ایرانی با سایر سبک های نقاشی رایج در جهان، رئالیسم و ناتورالیسم است. اساس نقاشی در ایران پیوند با قلمرو پادشاهی است. محوطه سازی در نقاشی ایرانی تخیلی و افسانه ای است. در باغ ها همیشه به نظر می رسد جشن بهاری است.
هنر اسلامی پس از گسترش اسلام در ایران و سایر نقاط جهان زمانی ظهور کرد که بر فرهنگ ملل مختلف تأثیر گذاشت. نخستین آثار نقاشی ایرانی در دوران اسلامی به صورت طرح هایی در آثار معماری و اشیاء مصرفی مردم پدیدار شد، سپس خلق نقاشی روی کتاب که بعداً فردی خلاقیت را در این فرآیند به ارمغان می آورد.
یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایی که در دوره‌های مختلف هنر اسلامی – ایرانی به تصویر کشیده شده، شاهنامه فردوسی است.مینیاتور ایرانی یکی از آثار هنری درخشان فرهنگ گذشته ایران است.
برخی از محققان می گویند که پیدایش این گونه نقاشی ها در ایران به دوره هخامنشیان برمی گردد، در حالی که این هنر را می توان در داخل غارها یافت. نمونه هایی در غارهای استان لرستان کشف شده است. به تصویر کشیدن صحنه های نبرد، شکار و حیوانات توجه شده است.
از ۷۰۰۰ سال پیش سفال و مهره های استوانه ای و نشانه هایی از عقیق و یشم موجود است که طراحان و نقاشان ایرانی با نهایت استادی نقوش انسان و حیوان را به اشکال مختلف نقاشی کرده اند. این نقوش جدا از هنر نقاشی، هنر قلم زنی را نیز نشان می دهد. این نقاشی های عالی بر روی سطوحی که اندازه آنها بیش از چند سانتی متر نیست ایجاد شده است. اساس مینیاتورهای ایرانی را می توان حکاکی و نقاشی این مهره ها دانست. میتوان با ویژگی‌های نقاشی ایرانی در نمونه‌های مفرغی که در استان لرستان به دست آمده و حجاری‌های دوره هخامنشی آشنا شد. تزیین کاخ آپادانای شوش با آجرهای لعابدار مربوط به دوره داریوش اول نیز نقاشی ایرانی را در دوران باستان نشان می دهد.
هنر نقاشی ایرانی در سال ۱۳۹۹ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت به ثبت رسید. مینیاتور یا نقاشی تابلویی است دو بعدی، ظریف و کوچک که بیشتر به خاطر تصویرگری کتاب‌های بزرگان ادبیات فارسی شهرت دارد، اما علاوه بر کتاب، از این نقش‌ها و نگاره‌های زیبا در طراحی فرش، لباس، سفال و… و تزئین دیوار کاخ ها و ساختمان ها. در فرآیند طراحی مینیاتورهای نفیس قدیمی که عمدتاً توسط حاکمان سفارش می شد، از موادی مانند طلا و نقره نیز استفاده شد. تفاوت اصلی نقاشی ایرانی با سایر سبک های نقاشی رایج در جهان، رئالیسم و ناتورالیسم است. اساس نقاشی در ایران پیوند با قلمرو پادشاهی است. محوطه سازی در نقاشی ایرانی تخیلی و افسانه ای است. در باغ ها همیشه به نظر می رسد جشن بهاری است.
هنر اسلامی پس از گسترش اسلام در ایران و سایر نقاط جهان زمانی ظهور کرد که بر فرهنگ ملل مختلف تأثیر گذاشت. نخستین آثار نقاشی ایرانی در دوران اسلامی به صورت طرح هایی در آثار معماری و اشیاء مصرفی مردم پدیدار شد، سپس خلق نقاشی روی کتاب که بعداً فردی خلاقیت را در این فرآیند به ارمغان می آورد.
چوگان
«چوگان» ورزشی گروهی، با قدمت بالا در ایران است که به سبب رواج آن در میان پادشاهان و بزرگان به ورزشی اشرافی مشهورگردیده است. این بازی از حدود ۶۰۰ قبل از میلاد در ایران شکل گرفته و از دوره ی هخامنشیان انجام می شده است. چوگان در ابتدا تفریحی جهت نمایش استعداد اسب های جنگی سوارکاران نظامی ایرانی به شمار می رفت. شاه عباس نیز در قزوین و اصفهان (میدان نقش جهان) به این بازی می پرداخت. چوگان در ایران پس از صفویان کم‌کم رو به فراموشی رفته و در زمان پهلوی، در ارتباط با اروپاییان، دوباره مورد توجه قرار گرفت، ولی مانند گذشته رواج نیافت. هم اکنون از سوی کمیته ی بین المللی المپیک به عنوان یکی از ورزش های جهانی شناخته شده است. نام «چوگان» برگرفته از چوبی است که برای انجام این بازی استفاده می شود و مهارت بازیکنان در زدن گوی با چوگان، اسب سواری و هماهنگی و حفظ تعادل در بازی از اهمیت بسیاری برخوردار است.
چوگان به دو صورت بر روی زمین مستطیل شکل چمنی و زمین مانژی با ابعادی متناسب با کشوري که در آن چوگان اجرا مي شود، انجام می گیرد. اندازه ی میدان های چمن ۱۶۰ × ۳۰۰ یارد ( ۱۴۶×۲۷۰ متر ) است. در دو سوی میدان دروازه ها قرار می گیرند که فاصله ی بین دو ستون آن ها ۸ یارد (۷ متر و ۳۰ سانتیمتر) است. بازیکنان سوار بر اسب با چوبی از جنس خیزران در اندازه های متفاوت متناسب با بلندی اسب و سوارکار از ۱۲۰ تا ۱۴۰ سانتیمتر به «گویی» از جنس چـوب یا پلاستیک به قطر ۲۵/۳ اینچ (۸ ســانتی متر) و وزن ۷۵/۴ اونس (۱۴۰ گـرم) ضربه وارد کرده و در صورتی که گوی از میان دو ستون دروازه ها با هر ارتفاعی عبور کند امتیاز محسوب می شود. مسابقه ی چوگان می تواند در ۴ یا ۶ بخش زمانی (چوکه) ۷ دقیقه و ۳۰ ثانیه برگزار گردد. زمان استراحت مابین هر چوکه ۴ دقیقه است به استثنای چوکه ی دوم و یا سوم که در آن زمان استراحت ۱۰ دقیقه است.
هنگامی که بازیکنی به سمت جهتی که توپ در آن پرتاب شده است می تازد، در صورتی که توپ در سمت راست او باشد تقدم با اوست. در این صورت هیچ بازیکنی اجازه ی سد راه او را ندارد، مگر آن که در فاصله ی معقولی قرار گیرد که هیچ جای خطر نباشد. نگهداری از ساق دست ها و پاهای اسب به وسیله ی بانداژ کردن آن ها در بازی چوگان اجباری است. کوبیدن چوگان به پای اسب ها، زدن ضربه از جهت مخالف (سمت چپ)، زدن گوی در میان دست و پای اسب و حریف و غیره، جزء خطاهای این بازی به شمار می روند. جریمه ی خطاها نیز طبق قوانین و مقررات بازی متفاوت است و با زدن ضربه ی آزاد روی دروازه از فواصل مختلف صورت می گیرد.
مهارت های سنتی قالیبافی درکاشان
شهر کاشان در دوران شاه عباس کبیر مرکز بافت قالی های درباری بود و به دستور شاه کارگاه های قالی بافی در این شهر برپا شد. قالی های ابریشمی، نقره باف و زرباف که به نام قالی شاه عباس معروف است به این محل نسبت داده می شود. از لحاظ تاریخی قالی کاشان به دو دوره ی تاریخی تقسیم میشود: یک دوره ی طلائی و یک دوره که پس از تعطیلی حدود دو قرن کارگاه های قالی بافی این شهر آغاز به کار کردند.
قدیمی ترین قالی های کاشان را متعلق به قرن یازدهم هجری میدانند؛ این قرن را همچنین عصر طلایی صنایع کاشان نامیده اند. از ویژگی های فرش کاشان، بافت بسیار ریز و ظریف است و همین ویژگی باعث می شود نقش های به کار رفته حالت برجسته داشته باشند. زمینه ی اکثر قالی ها لاکی با حاشیه هایی به رنگ سرمه ای است. با وجود اینکه امروزه قالی کاشان در اندازه و ابعاد مختلفی بافته می شود، شهرت آن به علت بافت قالی در ابعاد سجاده ای است. طرح هایی که در قالی کاشان استفاده می شود از طرحهای قالی های اصفهان اقتباس شده است، که از معروف ترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد: ترنج، محراب، گلدانی و درختی، شکارگاه، بته جقهای، سجادهای و فرش پنج پر.
گره قالی کاشان فارسی باف، و پشم مورد استفاده در این قالی پشم مرینوس است؛ حدود ۱۲۰ سال قبل در زمان حکومت قاجار مردی به نام ملاحسن در شهر کاشان واردکننده ی پشم مرینوس بود که پس از مواجه شدن با رکود صنعت، پشم های باقیمانده را به کمک همسرش به قالی تبدیل کرد و از آن زمان استفاده از پشم مرینوس در بافته های این منطقه مرسوم است؛ به دلیل مرغوبیت این پشم قالی های دستباف کاشان سطحی بسیار نرم و مخملی دارند.
رنگرزی نخها یکی از صنایع دستی مرتبط با قالی بافی کاشان است که به صورت گیاهی انجام میشود؛ پوست گردو، پوست انار و برگ انگور از جمله گیاهانی است که برای رنگرزی پشم ها استفاده می شوند.
عباس کاشانی در وصف رنگ های قالی کاشان چنین سروده است: “قالی کاشان بهشت رنگهاست / رنگهایش نغمۀ آهنگ هاست.”
قالی کاشان در سال ۲۰۱۰ میلادی به فهرست میراث فرهنگی و معنوی بشر یونسکو افزوده شده است.
