مهدی صدیقیان – پژوهشگر مطالعات فرهنگی
به گزارش Humanities and Social Sciences Communications / Nature کودکان در مدرسه معمولاً بخش زیادی از روز خود را در کلاس، پشت میز و در محیط‌هایی نسبتاً کنترل‌شده می‌گذرانند؛ اما یک برنامه ۱۰ هفته‌ای در یکی از مدارس سیدنی استرالیا نشان داده است که قرار گرفتن کودکان در محیط طبیعی و فراهم کردن فرصت برای بازی آزاد می‌تواند تجربه متفاوتی از یادگیری، تعامل اجتماعی و حضور در مدرسه برای آنها ایجاد کند.
این مطالعه با عنوان «مشارکت کودکان در مدرسه طبیعت؛ نگاهی به درک و حمایت والدین از بازی در طبیعت» در نشریه Humanities and Social Sciences Communications منتشر شده است. پژوهشگران در این مطالعه دیدگاه والدین کودکانی را بررسی کردند که در یک برنامه موسوم به Bush School شرکت کرده بودند.
مدرسه‌ای خارج از دیوارهای کلاس
در این برنامه، کودکان طی ۱۰ هفته در محیطی طبیعی شامل درختان، صخره‌ها، فضاهای باز و عناصر طبیعی مختلف به بازی و اکتشاف می‌پرداختند.
هدف این برنامه صرفاً آموزش درباره طبیعت نبود. تفاوت اصلی «بازی در طبیعت» با آموزش رسمی این است که کودک فرصت بیشتری برای انتخاب، کشف، بازی خلاقانه و تعامل مستقیم با محیط دارد.
در این نوع بازی، برخلاف فعالیت‌های کاملاً برنامه‌ریزی‌شده، نتیجه از پیش تعیین نشده است و کودک می‌تواند بر اساس علاقه و کنجکاوی خودش تصمیم بگیرد چه چیزی را بررسی یا تجربه کند.
والدین چه تغییراتی را در فرزندانشان دیدند؟
پژوهشگران دیدگاه ۲۵ والد را پس از پایان برنامه بررسی کردند.
حدود ۷۶ درصد والدین گفتند در شیوه بازی کردن فرزندشان تغییراتی مشاهده کرده‌اند. برخی از آنها از افزایش خلاقیت، علاقه بیشتر به طبیعت، ارتباط اجتماعی و تمایل بیشتر کودک به بازی در فضای بیرون صحبت کردند.
همچنین ۹۶ درصد والدین گفتند کودکشان در روزهایی که برنامه مدرسه طبیعت برگزار می‌شد، اشتیاق بیشتری برای حضور در مدرسه نشان می‌داد. بیش از نیمی از والدین نیز تغییراتی را در میزان درگیری و مشارکت کودک در فعالیت‌های مدرسه مشاهده کردند.
یکی از نکات جالب مطالعه این بود که کودکان حتی بعد از بازگشت به خانه درباره تجربه‌های خود در طبیعت با والدین صحبت می‌کردند و در بعضی خانواده‌ها، علاقه کودک به طبیعت باعث شد خانواده زمان بیشتری را در پارک‌ها، مناطق طبیعی و مسیرهای پیاده‌روی سپری کند.
طبیعت؛ محیطی برای خلاقیت و کشف
والدین شرکت‌کننده در مطالعه معتقد بودند محیط طبیعی در مقایسه با برخی فضاهای معمول بازی، امکانات متنوع‌تری در اختیار کودک قرار می‌دهد.
یک زمین بازی ثابت، مجموعه مشخصی از وسایل را دارد؛ اما در طبیعت، سنگ، چوب، برگ، خاک، درخت و حتی تغییرات آب‌وهوا می‌توانند بخشی از تجربه بازی کودک باشند.
به همین دلیل، برخی والدین مشاهده کردند که فرزندانشان در محیط طبیعی بازی‌های خلاقانه‌تر و خودجوش‌تری انجام می‌دهند و برای پیدا کردن سرگرمی منتظر دستور بزرگسالان نمی‌مانند.
فقط بازی نیست؛ تمرین استقلال هم هست
یکی دیگر از موضوعاتی که در پاسخ‌های والدین دیده شد، افزایش فرصت کودک برای تصمیم‌گیری بود.
در محیط طبیعی، کودک ممکن است تصمیم بگیرد از یک مسیر عبور کند، از یک صخره بالا برود، چیزی را از نزدیک بررسی کند یا درباره یک حیوان و گیاه کنجکاو شود.
این تجربه‌ها می‌توانند فرصتی برای یادگیری درباره حدود توانایی‌های شخصی، تصمیم‌گیری و مواجهه با چالش فراهم کنند.
البته طبیعت بدون خطر نیست و برخی والدین نیز درباره احتمال آسیب، حشرات، حیوانات و زمین ناهموار نگرانی داشتند. با این حال، ۹۶ درصد والدین شرکت‌کننده در مطالعه گفتند از نگاه آنها مزایای این نوع بازی از خطرات آن بیشتر است.
پژوهشگران تأکید می‌کنند که منظور از این موضوع، حذف خطر یا بی‌توجهی به ایمنی کودکان نیست؛ بلکه بخشی از تجربه بازی در طبیعت می‌تواند مواجهه کنترل‌شده با چالش و یادگیری تشخیص موقعیت‌های ایمن و ناایمن باشد.
کودکانی که والدینشان را هم تغییر دادند
یکی از بخش‌های جالب این مطالعه این بود که تغییر فقط در کودکان اتفاق نیفتاد.
پژوهشگران دریافتند تجربه کودکان باعث شد بعضی والدین نگاه دقیق‌تری به ارزش بازی در طبیعت پیدا کنند. کودکان درباره تجربه‌های خود صحبت می‌کردند، چیزهایی را که در طبیعت دیده بودند به خانه می‌آوردند و گاهی والدین را نیز به رفتن به محیط‌های طبیعی تشویق می‌کردند.
برای نمونه، میزان خانواده‌هایی که گفته بودند با کودک خود به پیاده‌روی در طبیعت می‌روند، پس از برنامه افزایش پیدا کرده بود؛ پژوهشگران همچنین گزارش کردند برخی خانواده‌ها حتی در تعطیلات آخر هفته به محل برگزاری برنامه رفتند.
به این ترتیب، تجربه‌ای که از مدرسه شروع شده بود، در برخی موارد به فعالیت خانوادگی خارج از مدرسه تبدیل شد.
