مهدی صدیقیان – پژوهشگر مطالعات فرهنگی
به گزارش وب‌سایت رسمی میراث فرهنگی ناملموس سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، پرونده «نمدمالی سنتی» با مشارکت ایران و هفت کشور دیگر برای بررسی در چرخه نامزدی سال ۲۰۲۶ فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت ارائه شده است. این پرونده با شماره ۰۲۲۵۵ در سامانه رسمی یونسکو ثبت شده و قرار است در نشست بیست‌ویکم کمیته بین‌الدولی حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس در نوامبر و دسامبر ۲۰۲۶ مورد بررسی قرار گیرد.
این نامزدی، فرصتی برای توجه دوباره به یکی از شیوه‌های سنتی تولید منسوجات در ایران و منطقه آسیای مرکزی و پیرامون آن است؛ هنری که بر پایه شناخت ویژگی‌های پشم، مهارت دست و انتقال تجربه میان نسل‌ها شکل گرفته است. با این حال، قرار گرفتن یک عنصر در فهرست پرونده‌های نامزدی یونسکو به معنای ثبت نهایی آن در فهرست میراث فرهنگی ناملموس نیست و نتیجه بررسی کمیته باید به‌طور جداگانه اعلام شود.
نمدمالی؛ هنری مبتنی بر شناخت طبیعت و مهارت دست
نمد یکی از قدیمی‌ترین انواع منسوجات شناخته‌شده است که بدون استفاده از بافت تار و پود تولید می‌شود. در این شیوه، الیاف پشم با بهره‌گیری از رطوبت، فشار و مالش به یکدیگر پیوند می‌خورند و سطحی فشرده و منسجم به وجود می‌آورند.
فرایند تولید نمد به شناخت کیفیت پشم، میزان رطوبت، نحوه توزیع الیاف و مقدار فشار موردنیاز وابسته است. استادکاران با تکیه بر تجربه خود، مراحل آماده‌سازی پشم و فشرده‌سازی آن را انجام می‌دهند تا ماده‌ای مناسب برای ساخت محصولات مختلف به دست آید.
در جوامعی که نمدمالی بخشی از شیوه زندگی سنتی بوده است، این هنر علاوه بر جنبه کاربردی، با دانش بومی درباره مواد طبیعی و شرایط اقلیمی نیز ارتباط داشته است. محصولات نمدی در برخی مناطق برای تهیه زیرانداز، پوشش و دیگر وسایل موردنیاز زندگی روزمره استفاده می‌شده‌اند.
پرونده‌ای مشترک میان ایران و هفت کشور دیگر
بر اساس اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت یونسکو، پرونده «نمدمالی سنتی» به‌صورت چندملیتی و با مشارکت جمهوری آذربایجان، ایران، قزاقستان، قرقیزستان، مغولستان، تاجیکستان، ترکیه و ازبکستان ارائه شده است.
این پرونده در بخش نامزدی فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت قرار دارد. مستندات آن شامل فرم نامزدی، اطلاعات مربوط به موجودی میراث فرهنگی کشورهای مشارکت‌کننده، اظهارنظر جوامع مرتبط و مدارک مربوط به رضایت آن‌هاست.
ارائه مشترک این پرونده نشان می‌دهد که نمدمالی در محدوده یک کشور خاص تعریف نمی‌شود و در فرهنگ‌های گوناگون منطقه، با وجود تفاوت در شیوه اجرا و محصولات نهایی، جایگاهی تاریخی و فرهنگی دارد. چنین پرونده‌هایی می‌توانند زمینه شناخت پیوندهای فرهنگی میان جوامع و تبادل تجربه در زمینه حفاظت از مهارت‌های سنتی را فراهم کنند.
انتقال دانش استادکاران به نسل جوان
یکی از موضوعات مهم در حفاظت از میراث ناملموس، انتقال دانش عملی از استادکاران به نسل‌های بعدی است. در هنرهایی مانند نمدمالی، بخش قابل‌توجهی از مهارت از طریق مشاهده، تمرین و تجربه مستقیم آموخته می‌شود و نمی‌توان تمام جزئیات آن را صرفاً با توضیحات مکتوب منتقل کرد.
آشنایی نسل جوان با مراحل آماده‌سازی مواد اولیه، شناخت الیاف و شیوه‌های سنتی تولید می‌تواند در تداوم این هنر نقش داشته باشد. مستندسازی تجربه استادکاران و فراهم کردن فرصت آموزش عملی نیز به حفظ دانشی کمک می‌کند که در طول زمان و در بستر زندگی جوامع شکل گرفته است.
در عین حال، ادامه حیات چنین مهارت‌هایی به امکان فعالیت اقتصادی و وجود تقاضا برای محصولات آن‌ها نیز وابسته است. اگر تولید سنتی نتواند جایگاهی در بازار امروز پیدا کند، انتقال دانش به نسل بعد با دشواری بیشتری روبه‌رو خواهد شد.
چالش‌های صنایع‌دستی در زندگی امروز
تغییر شیوه زندگی، گسترش محصولات صنعتی و دگرگونی الگوهای مصرف از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر ادامه فعالیت برخی حرفه‌های سنتی تأثیر بگذارند. تولیدکنندگان صنایع‌دستی برای حفظ فعالیت خود، علاوه بر مهارت فنی، به دسترسی به مواد اولیه، بازار فروش و فرصت معرفی محصولات نیاز دارند.
در این شرایط، معرفی ارزش فرهنگی و کاربردی محصولات نمدی، آموزش شیوه‌های تولید و حمایت از استادکاران می‌تواند به حفظ این هنر کمک کند. همچنین، مستندسازی مراحل کار و ثبت تجربه‌های شفاهی هنرمندان، امکان دسترسی پژوهشگران و نسل‌های آینده به بخشی از دانش سنتی را فراهم می‌آورد.
حفاظت از میراث ناملموس به معنای ثابت نگه داشتن تمام شیوه‌های زندگی گذشته نیست؛ بلکه هدف آن فراهم کردن شرایطی است که جوامع بتوانند دانش و مهارت‌های خود را حفظ کنند و در صورت تمایل، آن‌ها را با نیازهای روز سازگار سازند.
