مژده افشار
سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) با راه‌اندازی یک دوره آموزشی آنلاین و رایگان، تلاش دارد توانایی کارشناسان میراث فرهنگی، نیروهای انتظامی، دستگاه قضایی و دیگر علاقه‌مندان را برای مقابله با قاچاق غیرقانونی آثار تاریخی افزایش دهد؛ جرمی که علاوه بر خارج کردن اشیای ارزشمند از موزه‌ها و محوطه‌های باستانی، بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی جوامع را نیز در معرض نابودی قرار می‌دهد.
این دوره با عنوان «پیشگیری از قاچاق غیرقانونی اموال فرهنگی» در مارس ۲۰۲۶ معرفی شده و از طریق بستر آموزش آنلاین یونسکو در دسترس قرار گرفته است. هدف آن، آشنایی مخاطبان با ابعاد حقوقی، تاریخی و اجرایی قاچاق آثار فرهنگی و ارائه ابزارهایی برای شناسایی و پیشگیری از این جرایم است.
قاچاق آثار تاریخی؛ فراتر از سرقت یک شیء قدیمی
آثار باستانی و اشیای تاریخی صرفاً اشیای ارزشمند یا کلکسیونی نیستند؛ آن‌ها اطلاعاتی درباره شیوه زندگی، باورها، هنر، فناوری و روابط اجتماعی تمدن‌های گذشته در خود دارند. هنگامی که یک اثر از محوطه باستانی خارج می‌شود یا بدون ثبت و مستندسازی علمی به بازار خریدوفروش راه می‌یابد، ممکن است اطلاعات مهمی درباره منشأ و زمینه تاریخی آن برای همیشه از دست برود.
یونسکو تأکید می‌کند که سرقت، حفاری غیرقانونی و انتقال غیرمجاز اموال فرهنگی می‌تواند پیوند جوامع با گذشته خود را تضعیف کند. این فعالیت‌ها همچنین ممکن است با شبکه‌های جرایم سازمان‌یافته ارتباط پیدا کنند؛ به همین دلیل، مقابله با قاچاق آثار تاریخی به همکاری میان کشورها و نهادهای مختلف نیاز دارد.
شش بخش آموزشی برای شناخت و مقابله با قاچاق
این دوره در قالب شش بخش آموزشی تنظیم شده است. موضوعات آن از چارچوب‌های حقوقی بین‌المللی مربوط به جرایم علیه اموال فرهنگی آغاز می‌شود و به بررسی شیوه‌های هدف قرار گرفتن محوطه‌های باستانی و موزه‌ها، به‌ویژه در شرایط ناامنی، می‌پردازد.
بخش دیگری از آموزش‌ها به ابزارهای عملی حفاظت از میراث فرهنگی اختصاص دارد. محتوای دوره همچنین به نقش فناوری‌های جدید، خریدوفروش اینترنتی آثار تاریخی، همکاری با بازار هنر و ضرورت هماهنگی میان نهادهای مسئول توجه می‌کند. این برنامه با مشارکت کارشناسان یونسکو، دانشگاهیان، سازمان‌های همکار و نمایندگان کشورهای عضو تهیه شده است.
فناوری؛ هم فرصتی برای حفاظت و هم چالشی تازه
گسترش بازارهای آنلاین، شناسایی منشأ و وضعیت قانونی برخی آثار فرهنگی را پیچیده‌تر کرده است. در مقابل، ابزارهای دیجیتال و فناوری‌های نو نیز می‌توانند به ثبت اطلاعات، پایش آگهی‌های مشکوک و تقویت همکاری میان کارشناسان و نهادهای مسئول کمک کنند.
یونسکو در برنامه‌های خود بر اهمیت به‌روزرسانی روش‌های مقابله با قاچاق تأکید دارد؛ زیرا حفاظت مؤثر از میراث فرهنگی تنها با قوانین به‌روز امکان‌پذیر نیست و به آموزش تخصصی، تبادل اطلاعات و مشارکت نهادهای مختلف نیز نیاز دارد.
حفاظت از گذشته، مسئولیتی مشترک
دوره آموزشی یونسکو برای گروه گسترده‌ای از مخاطبان طراحی شده است؛ از کارشناسان موزه‌ها و میراث فرهنگی گرفته تا وکلا، قضات، مأموران پلیس، مسئولان اجرایی و اعضای جامعه مدنی. این دوره رایگان است و برای شرکت در آن پیش‌نیاز تخصصی اعلام نشده است.
راه‌اندازی چنین برنامه‌ای نشان می‌دهد که حفاظت از میراث تاریخی فقط وظیفه باستان‌شناسان یا مدیران موزه‌ها نیست. آگاهی عمومی درباره منشأ آثار، خریدوفروش مسئولانه و گزارش فعالیت‌های مشکوک نیز می‌تواند در جلوگیری از خروج غیرقانونی میراث فرهنگی نقش داشته باشد.
در نهایت، مقابله با قاچاق آثار تاریخی به معنای حفاظت از اشیای قدیمی به‌تنهایی نیست؛ بلکه تلاشی برای نگهداری از شواهدی است که به نسل‌های امروز و آینده امکان می‌دهد تاریخ و هویت فرهنگی خود و دیگر جوامع را بهتر بشناسند.
