به گزارش پایگاه خبری فرهنگ آفرینان به نقل از خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها؛ پدیده اقلیمی النینو که این روزها در محافل کارشناسی خراسان شمالی به کرات مطرح می‌شود، نه تنها یک تهدید به شمار می‌آید و نه یک فرصت خالص. برای استان خراسان شمالی، النینو به معنای پایان یک دوره طولانی خشکسالی و در عین حال، آغاز دوره‌ای جدید از نگرانی‌ها است که اگر به آن توجه نشود، بارانی که باید مایه رحمت باشد، می‌تواند به بلای خانمان‌سوز تبدیل شود.
النینو چیست و چرا برای خراسان شمالی اهمیت دارد؟ این پدیده بخشی از یک چرخه بزرگ اقلیمی در اقیانوس آرام است که با گرم شدن غیرعادی آب سطح دریا همراه است. النینو به طور مستقیم به ایران وارد نمی‌شود، بلکه از طریق تغییرات در الگوهای جوی، به‌صورت غیرمستقیم بر وضعیت آب‌وهوایی مناطق مختلف جهان، از جمله ایران، تأثیر می‌گذارد. نوربخش داداشی، مدیرکل هواشناسی خراسان شمالی در این خصوص می‌گوید: «النینو به طور مستقیم به ایران نمی‌آید. این یک پدیده اقلیمی است که در اقیانوس آرام و عمدتاً در نواحی استوایی شکل می‌گیرد و می‌تواند از طریق تغییرات در الگوهای جوی، به‌صورت غیرمستقیم بر وضعیت آب‌وهوایی مناطق مختلف جهان، از جمله ایران، تأثیر بگذارد. تصور اینکه النینو به کشور وارد می‌شود و به‌طور مداوم موجب بارندگی در ایران خواهد شد، از نظر علمی نادرست است.»
وی با اشاره به دوره‌ای بودن النینو، می‌افزاید: «بررسی‌های چند دهه اخیر نشان می‌دهد که این پدیده معمولاً هر ۳ تا ۷ سال یکبار رخ می‌دهد و مدت ماندگاری آن نیز می‌تواند از حدود ۹ ماه تا یک سال باشد. امسال، النینو با افزایش دمای حدود ۲ تا ۳ درجه‌ای سطح آب اقیانوس آرام همراه شده و می‌تواند انرژی قابل‌توجهی را به جو منتقل کند؛ موضوعی که می‌تواند تغییرات آب‌وهوایی را در مناطق مختلف جهان، به‌ویژه نیم‌کره شمالی، به همراه داشته باشد.
داداشی با اشاره به وضعیت خاص استان تصریح می‌کند: «میانگین بارش بارندگی‌ها در این استان طی پاییز ۵۴ میلی‌متر بوده و پیش‌بینی می‌شود بارندگی‌ها در فصل پاییز تا ۳۰ درصد بیش از نرمال باشد. احتمال می‌رود در این فصل یک تا دو مورد سیل در استان رخ دهد.» وی همچنین خاطرنشان می‌کند: «بیشترین تأثیر النینو در استان به شکل افزایش توالی بارش‌ها و کاهش دوره خشکسالی خواهد بود. افزایش دمای جو زمین ناشی از تغییرات اقلیمی و گازهای گلخانه‌ای نیز می‌تواند به تشدید رخدادهای حدی جوی کمک کند و احتمال وقوع بارش‌های شدید و رگباری را افزایش دهد.
مدیرکل هواشناسی خراسان شمالی در پاسخ به این پرسش که چه میزان بارندگی می‌تواند برای استان خطرناک باشد، می‌گوید: «نمی‌توان تنها بر اساس یک عدد مشخص، وقوع سیلاب را پیش‌بینی کرد؛ زیرا برای این کار باید اطلاعات مختلفی از وضعیت رودخانه‌ها، میزان لایروبی، ظرفیت آبراهه‌ها، توپوگرافی و شرایط مناطق مختلف در دسترس باشد. تجربه‌های ثبت‌شده در استان نشان می‌دهد در برخی نقاط، حتی بارش حدود ۱۵ میلی‌متر نیز می‌تواند موجب آبگرفتگی شود، در حالی که در نقاط دیگر بارش‌های بسیار شدیدتری رخ داده است. در برخی مناطق استان بارش‌هایی بیش از ۵۰ میلی‌متر در یک ساعت نیز تجربه شده که در پی آن سیلاب شکل گرفته است؛ بنابراین شدت و مدت بارش در کنار ویژگی‌های جغرافیایی منطقه، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری روان‌آب و سیلاب دارد.
سید محمدعلی کشمیری در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: «شهر بجنورد در یک شرایط کاسه‌مانند قرار دارد که از اطراف به ارتفاعات مختلف محصور شده است و شیب این ارتفاعات تماماً به سمت مرکز شهر است؛ در بارندگی‌های نامتعارف شهر تهدید می‌شود.» وی افزود: «با توجه به این شرایط، ساماندهی و لایروبی مسیل‌ها در اولویت اقدامات مدیریت شهری قرار دارد. شهردار بجنورد با تأکید بر اینکه در مبدا ایجاد تهدید سیلاب، شهرداری نه تخصص کافی داشته و نه امکانات و اجازه اقدام دارد، تصریح کرد: «اگر سیلاب‌ها در دامنه حوزه‌های آب‌ریز مدیریت نشود، احتمال خسارات و ایجاد مشکلات متعدد در شهر بجنورد هنگام بارندگی‌های نامتعارف وجود دارد.»
کشمیری بیان کرد: «از مسئولان متولی خواهشمندیم در مبدا سیلاب‌های احتمالی را مدیریت کنند، زیرا در مقصد، تنها با خسارات مواجه خواهیم بود.» مدیریت استان خراسان شمالی این بار تصمیم گرفته پیش از رسیدن سیل، به استقبالش برود. نهضت لایروبی مسیل‌ها، کانال‌ها و بازگشایی دهانه پل‌ها با جدیت در دستور کار قرار گرفته است. یاسر زاهدی، سرپرست گروه مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان شمالی، اعلام کرده که ۲۳۰ گلوگاه مسیل و رودخانه در دستور کار مرحله دوم نهضت لایروبی و بازگشایی قرار گرفته است. این بازه‌ها توسط شرکت آب منطقه‌ای شناسایی و توسط فرمانداری‌ها در ۱۰ شهرستان بررسی و تأیید شده‌اند.
نکته قابل توجه این است که خراسان شمالی به دلیل موقعیت جغرافیایی و شرایط توپوگرافی، یکی از استان‌های آسیب‌پذیر در برابر سیلاب است. طول رودخانه و مسیل‌ها در این استان ۶۶۰۰ کیلومتر است که ۲۲۰۰ کیلومتر آن رودخانه‌های مهم و دارای اولویت هستند. این آمار نشان می‌دهد که اگر پیشگیری جدی صورت نگیرد، حجم بالای رواناب ناشی از بارش‌های فرانرمال می‌تواند خسارات سنگینی به بار آورد. راهداری نیز وارد میدان شده و ۵۶۸ دستگاه پل و آبرو را لایروبی و بازگشایی کرده است. حدود ۱۵۰ هزار مترمکعب عملیات لایروبی با به‌کارگیری ۶۰ دستگاه ماشین‌آلات راهداری انجام شده تا محورهای مواصلاتی استان در برابر بارش‌های شدید مقاوم‌تر شوند.
شرکت آب منطقه‌ای خراسان شمالی نیز وارد میدان شده و مخازن سدهای استان را برای مواجهه با سیلاب‌های احتمالی آماده می‌کند. عباس جنگی مرنی، مدیرعامل این شرکت، با اشاره به هشدارهای هواشناسی و اعلام مؤسسه تحقیقات آب مبنی بر احتمال تشدید پدیده النینو، بر ضرورت آماده‌سازی مخازن سدها تأکید کرده است. در استان خراسان شمالی تاکنون هشت سد با مجموع گنجایش مخزن حدود ۲۲۲ میلیون متر مکعب به بهره‌برداری رسیده و یک سد جدید نیز به گنجایش حدود ۲۸ میلیون متر مکعب آبگیری شده است. در نشست مدیریت تأسیسات آبی و مهندسی رودخانه، اولویت‌های کاری شرکت برای شرایط النینو در دو بخش مدیریت مخازن سدها و رودخانه‌ها تعیین شده تا اقدامات بر اساس شرایط پیش‌رو تنظیم شود.
علی گودرزی، مدیرکل دفتر مدیریت بحران استانداری خراسان شمالی، در تشریح اقدامات پیشگیرانه استان به خبرنگار مهر می‌گوید: «بارندگی‌های شدید در شهرستان شیروان موجب جاری شدن سیلاب در ۹ روستا شده و برخی مسیرهای ارتباطی این مناطق را تحت تأثیر قرار داده است. میزان بارندگی در شیروان ۱۷ میلی‌متر گزارش شده و در ۹ روستایی که دارای تقاطع و آب‌نما هستند، نیروهای راهداری در حال انجام عملیات برای رفع مشکلات و بازگشایی مسیرها هستند.»
وی با اشاره به وضعیت شهرستان راز و جرگلان تصریح می‌کند: «بارش‌ها در این شهرستان نیز ادامه دارد و وضعیت برخی مناطق تحت رصد و پایش نیروهای مدیریت بحران قرار گرفته است. گودرزی همچنین از احتمال تشدید بارندگی در بجنورد در ساعات پایانی شب خبر می‌دهد و می‌گوید: «بر اساس پیش‌بینی‌های هواشناسی، بارندگی در بجنورد در اواخر شب محتمل است و دستگاه‌های امدادی و خدماتی در آماده‌باش قرار دارند. نیروهای آتش‌نشانی، هلال‌احمر، راهداری و سایر دستگاه‌های امدادی و خدماتی در نقاط مختلف خراسان شمالی در آماده‌باش هستند و شرایط مناطق مختلف به‌صورت مستمر رصد می‌شود.»
وی اظهار می‌کند: «سیلاب در خراسان شمالی تحت کنترل است و از مسیل‌ها خارج نشده است. حجم آب در سدهای شیریندره و بارزو افزایش یافته، اما تاکنون هیچ‌گونه خسارتی ناشی از سیلاب گزارش نشده است. در محور شیروان به فاروج به دلیل آبگرفتگی مقطعی، تردد با احتیاط انجام شد و مشکلی در عبور و مرور ایجاد نشد. شرایط جوی از قبل پیش‌بینی شده بود و هشدارهای لازم از سوی دستگاه‌های مسئول صادر شده و همه دستگاه‌های امدادی و خدماتی در آمادگی کامل قرار داشتند.
بهمن نوری، استاندار خراسان شمالی، نیز با اشاره به گزارش هواشناسی مبنی بر تأثیر پدیده «النینو» بر خراسان شمالی اظهار کرده است: «بر اساس پیش‌بینی‌ها، بیشترین اثر این پدیده در استان به شکل افزایش توالی بارش‌ها و کاهش دوره خشکسالی خواهد بود، بنابراین همه دستگاه‌های اجرایی باید این شرایط را جدی بگیرند. وی با تأکید بر ضرورت اقدامات پیشگیرانه می‌افزاید: جهاد کشاورزی باید متناسب با شرایط جدید، الگوی کشت را اصلاح کرده و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری را با جدیت دنبال کند. استاندار خراسان شمالی ادامه می‌دهد: مطالعات دفع آب‌های سطحی، ساماندهی رودخانه‌ها، لایروبی مسیل‌ها، رسوب‌برداری و بازگشایی دهانه پل‌ها باید در اولویت دستگاه‌های مسئول قرار گیرد. وی با بیان اینکه طبیعت منتظر تصمیم ما نمی‌ماند، خاطرنشان می‌کند: وظیفه ما اتخاذ رفتارهای پیشگیرانه و آمادگی کامل برای کاهش خسارت‌هاست. هر میزان که در حوزه پیشگیری سرمایه‌گذاری و اقدام کنیم، از تحمیل هزینه‌های سنگین در زمان بحران جلوگیری خواهد شد.
اداره کل حفاظت محیط زیست استان اعلام کرده که به دلیل احتمال بارش‌های شدید پاییزی، سرشماری پستانداران در پناهگاه حیات‌وحش میاندشت جاجرم زودتر از موعد همیشگی (آبان‌ماه) آغاز شده است. محمد تقدیسی، رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، توضیح داده که هدف از این اقدام، پیشگیری از اختلال ناشی از بارندگی‌های پیش‌رو در فرآیند شمارش است. گونه‌های محوری شامل آهو، قوچ، میش و یوزپلنگ آسیایی در این طرح مورد شمارش و ثبت آماری قرار می‌گیرند. خراسان شمالی به‌تنهایی میزبان ۴۸ گونه پستاندار، ۲۳۶ گونه پرنده، ۵۱ گونه خزنده، ۴ گونه دوزیست و ۵ گونه ماهی است. از میان ماهیان شناسایی‌شده، ماهی خیاطه پرهام و ماهی لوچ تاجدار اترک از گونه‌های بومی (اندمیک) این استان به شمار می‌روند. همچنین پستانداری از راسته حشره‌خواران با عنوان حشره‌خوار بجنوردی (دندان‌سفید گملین) به‌عنوان گونه ثبت‌شده در کتاب پستانداران ایران در این منطقه زیست دارد. در سرشماری پاییز سال گذشته، مجموعاً ۱۳ هزار و ۵۹۰ رأس از گونه‌های شاخص سمدار در این استان شمارش شده بودند.
برای کشاورزان خراسان شمالی، النینو شمشیری دولبه است. از یک سو، کاهش دوره خشکسالی می‌تواند به بهبود منابع آب زیرزمینی کمک کند و نگرانی‌های مربوط به کم‌آبی را کاهش دهد. از سوی دیگر، افزایش توالی بارش‌ها نیازمند آمادگی برای مدیریت سیلاب و حفظ زیرساخت‌هاست. اسماعیل محمودآبادی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، از اتخاذ تمهیدات لازم برای مدیریت آثار احتمالی النینو در بخش کشاورزی استان خبر داده است. وی اعلام کرده که تأمین به‌موقع بذر، کود و سایر نهاده‌های مورد نیاز، تدوین الگوی کشت متناسب با شرایط اقلیمی، برنامه‌ریزی در بخش‌های زراعت، باغبانی و دامپروری و آمادگی برای مدیریت شرایط احتمالی از مهم‌ترین اقدامات پیش‌بینی‌شده برای سال زراعی جدید است. وی همچنین بر تقویت برنامه‌های واکسیناسیون دام، ایمن‌سازی دام‌ها، اطلاع‌رسانی مستمر به بهره‌برداران و تدوین سناریوهای مدیریتی برای جلوگیری از غافل‌گیری در برابر مخاطرات احتمالی تأکید کرده است. رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان اظهار امیدواری کرده که با اجرای این برنامه‌ها و همکاری بهره‌برداران، سال زراعی جدید با افزایش تولید و ارتقای بهره‌وری در تمامی زیربخش‌های کشاورزی استان همراه باشد.
استاندار خراسان شمالی در پایان تأکید کرده است که پیشگیری، ارزان‌تر از جبران است.
