به گزارش پایگاه خبری فرهنگ آفرینان به نقل از مهر، در شرق شهر کرمان، جایی که دامنه‌های کوه به دشت‌های اطراف می‌پیوندد، باغی با قدمتی بیش از ۴۰۰ سال وجود دارد. باغ بیرم‌آباد، با مساحتی حدود ۴.۵ هکتار، یکی از ارزشمندترین باغ‌های تاریخی ایران به شمار می‌رود که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. این باغ در کنار بنای تاریخی تخت درگاه قلی‌بیگ واقع شده و یادگاری از دوره صفویه است که توسط بیرام‌بیگ افشار، حاکم وقت کرمان، در حدود سال ۹۱۶ هجری قمری تأسیس شده است.
وجود کوشک صفوی و بناهای قاجاری در باغ، نشان‌دهنده تداوم حیات این مجموعه در طول قرن‌هاست. بر اساس وقفنامهای که به دوره قاجاریه مربوط می‌شود، این باغ توسط چهار تن از فرزندان قلی‌بیک وقف شده است. با این حال، بنای تاریخی که با وجود وعده‌ها به روی مردم و گردشگران بسته مانده، سال‌هاست که درهای باغ بیرم‌آباد به روی عموم بسته است. یکی از دلایل اصلی این وضعیت، نظر متولیان در خصوص نحوه استفاده از باغ است که تنها به عنوان مهمانسرای اختصاصی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این موضوع به همراه کندی روند مرمت، باعث بلاتکلیفی باغ شده است.
متولیان اعلام کرده‌اند که درآمد موقوفه باید صرف هدف واقف شود، اما نکته جالب این است که با فروش بلیط در این باغ می‌توان درآمد آن را برای تأمین نظر واقف افزایش داد. از سوی دیگر، کیفیت مرمت‌های انجام‌شده نیز مورد انتقاد مدیرکل میراث فرهنگی کرمان قرار گرفته است. بخشی از کوشک صفوی با ایزوگام مرمت شده که در درازمدت می‌تواند به بنای تاریخی آسیب جدی برساند. روند بازسازی باغ از آبان‌ماه سال ۱۳۹۴ آغاز شده و پس از گذشت حدود ۸ سال، هنوز مشکلاتی در این زمینه وجود دارد.
موقعیت باغ و نقش آن در توسعه گردشگری و نشاط اجتماعی نیز حائز اهمیت است. باغ بیرم‌آباد در شرق کرمان و در مجاورت بزرگراه شهید پورجعفری واقع شده است. این موقعیت مکانی، دسترسی به باغ را از مسیرهای اصلی شهر آسان می‌کند. باغ در نزدیکی جنگل دست‌کاشت قائم قرار دارد و این همجواری، ظرفیت تبدیل این محدوده به یک قطب گردشگری طبیعی و تاریخی را فراهم کرده است. باغ‌های تاریخی ایرانی همواره نقشی فراتر از یک فضای سبز ساده ایفا کرده‌اند و به عنوان فضاهایی برای تعامل اجتماعی، آرامش روانی و پیوند شهروندان با طبیعت و تاریخ عمل می‌کنند.
باغ بیرم‌آباد با داشتن کوشک صفوی، درختان کهن و فضای وسیع، این پتانسیل را دارد که به یکی از مقاصد اصلی گردشگری کرمان تبدیل شود و زمینه‌ساز ایجاد نشاط اجتماعی و رونق اقتصادی در منطقه گردد. با توجه به اینکه کرمان از کمبود فضاهای عمومی باکیفیت رنج می‌برد، بازگشایی درهای این باغ می‌تواند نفس تازه‌ای برای شهروندان باشد.
پرونده وعده‌های بازگشایی باغ بیرم‌آباد، داستانی طولانی و پرفراز و نشیب دارد. نخستین بار در مهرماه سال ۱۳۹۴، مدیرکل وقت میراث فرهنگی کرمان از مرمت و ساماندهی باغ و گشوده شدن درهای آن برای بازدید مردم خبر داد، وعده‌ای که هرگز محقق نشد. در مهرماه ۱۴۰۱، عزت‌الله ضرغامی، وزیر میراث فرهنگی وقت، در سفر به کرمان از باغ بازدید کرد و وعده داد شخصاً با متولی مذاکره خواهد کرد تا درهای این مجموعه به روی عموم باز شود؛ اما این وعده نیز به سرانجام نرسید و درها همچنان بسته ماند.
جدیدترین تحول در این پرونده به شهریور ۱۴۰۵ بازمی‌گردد. محمدعلی طالبی، استاندار کرمان، با حضور در باغ بیرم‌آباد، روند بازسازی را بررسی کرد و دستور داد که بازگشایی باغ نباید به بهانه انتظار برای تکمیل کامل عملیات بازسازی به تعویق بیفتد. طالبی، در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اینکه بازگشایی باید در اولویت قرار گیرد، خواستار طراحی سازوکاری مناسب برای حضور شهروندان شد، به‌گونه‌ای که ضمن جلب رضایت مردم، آسیبی به ساختار باغ و روند بازسازی وارد نشود. استاندار کرمان طولانی شدن روند بازسازی و بازگشایی را فاقد توجیه دانست و پیشنهاد کرد مراسم بازگشایی باغ در هفته گردشگری امسال، از ۵ تا ۱۱ مهرماه، برگزار شود. وی افزود: قرار بود باغ شب عید امسال بازگشایی شود که با وقوع جنگ همزمان شد و این برنامه به تعویق افتاد.
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان نیز در گفتگویی با خبرنگار مهر، آخرین وضعیت مرمت، موانع بازگشایی و چشم‌انداز تبدیل این باغ به یک مقصد گردشگری را تشریح کرد. سید موید محسن‌نژاد، در ابتدای این گفتگو با اشاره به پیشینه کهن باغ بیرم‌آباد، این مجموعه را یکی از ارزشمندترین باغ‌های تاریخی ایران دانست که در دوره صفویه و به همت بیرام‌بیگ افشار، حاکم وقت کرمان، بنیان گذاشته شده است. وی با تأکید بر اینکه این باغ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، از کوشک صفوی و بناهای قاجاری موجود در آن به عنوان گنجینه‌هایی یاد کرد که هویت معماری و باغ‌سازی ایرانی را به نمایش می‌گذارند.
مدیرکل میراث‌فرهنگی کرمان در پاسخ به پرسشی درباره علت بسته ماندن درهای باغ در طول سال‌های گذشته گفت: مالکیت باغ بر اساس وقفنامهای از دوره قاجاریه در اختیار آستان قدس رضوی قرار دارد و همین موضوع، روند تصمیم‌گیری برای بهره‌برداری عمومی از آن را با پیچیدگی‌هایی مواجه کرده است. وی افزود: در سال‌های گذشته، باغ بیشتر به عنوان مهمانسرا مورد استفاده قرار می‌گرفت و شهروندان امکان ورود به آن را نداشتند. محسن‌نژاد، در ادامه با اشاره به روند مرمت باغ که از آبان‌ماه سال ۱۳۹۴ آغاز شده، به انتقادات کارشناسان درباره کیفیت مرمت‌های انجام‌شده نیز پرداخت و اعلام کرد که به دلیل بروز اشتباه در روش مرمت، مشاور مرمت این پروژه تغییر کرده و اکنون کار با حساسیت بالای میراثی و با نظارت دقیق‌تر دنبال می‌شود.
وی تأکید کرد: مرمت باغ‌های تاریخی نیازمند رعایت اصول فنی و استفاده از مصالح سازگار با بناست و هرگونه سهل‌انگاری می‌تواند به ساختار تاریخی مجموعه آسیب جدی وارد کند. مدیرکل میراث‌فرهنگی کرمان در بخش دیگری از این گفتگو با اشاره به وعده‌های گذشته مسئولان برای بازگشایی باغ، از جمله پیگیری‌های وزیر میراث‌فرهنگی در سال ۱۴۰۱، تصریح کرد: این وعده‌ها به دلایل مختلف از جمله کندی روند مرمت و پیچیدگی‌های حقوقی مالکیت، به سرانجام نرسیده است. با این حال، وی از عزم جدی مدیریت استان کرمان برای گشوده شدن درهای باغ در آینده‌ای نزدیک خبر داد و گفت که استاندار کرمان در بازدید اخیر خود، دستور داده بازگشایی باغ نباید به بهانه انتظار برای تکمیل کامل عملیات بازسازی به تعویق بیفتد.
محسن‌نژاد، با اشاره به اینکه باغ بیرم‌آباد بخشی از طرح بزرگ‌تر «مُلک سلیمان» محسوب می‌شود، این طرح را ترکیبی از آثار تاریخی، فرهنگی، مذهبی و تفریحی توصیف کرد که در کنار آثاری چون قلعه دختر، قلعه اردشیر، گنبد جبلیه و تخت درگاه قلی‌بیگ، و همچنین مرقد سردار شهید حاج قاسم سلیمانی، فرصتی کم‌نظیر برای توسعه گردشگری مذهبی و فرهنگی در استان فراهم کرده است. وی افزود: تنوع این آثار، معرف تاریخ و فرهنگ کرمان است و اطلاع‌رسانی مناسب درباره آن، می‌تواند گردشگران زیادی را به این منطقه جذب کند.
وی در خصوص برنامه‌های پیش‌روی باغ بیرم‌آباد پس از بازگشایی، از بهره‌برداری یک شرکت سرمایه‌گذار خبر داد که قرار است این مجموعه را به یک قطب گردشگری شامل اقامتگاه، رستوران و کافی‌شاپ تبدیل کند. به گفته مدیرکل میراث فرهنگی کرمان، این اقدام، علاوه بر ایجاد فضایی برای گذران اوقات فراغت شهروندان، می‌تواند به رونق اقتصادی و اشتغال‌زایی در منطقه کمک کند. محسن‌نژاد، با تأکید بر نقش باغ‌های تاریخی در ایجاد نشاط اجتماعی و توسعه گردشگری، خاطرنشان کرد: باغ بیرم‌آباد با موقعیت ممتاز خود در شرق کرمان و همجواری با جنگل قائم، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مقاصد اصلی گردشگری استان را دارد.
این باغ که روزگاری محل گذران اوقات فراغت مردم بود، اکنون درهایش بسته مانده است. امین ابراهیم زاده، فعال گردشگری کرمان، در گفتگو با خبرنگار مهر، ضمن تشریح ریشه‌های این مساله، بر لزوم پاسخگویی مسئولان و تحقق مطالبه دیرینه مردم کرمان تأکید کرد. وی با اشاره به پیشینه کهن باغ بیرم‌آباد، آن را یکی از ارزشمندترین باغ‌های تاریخی کرمان دانست که در دوره شاه اسماعیل صفوی و به همت بیرام‌بیگ افشار، حاکم وقت کرمان، بنیان گذاشته شده است. وی با تأکید بر اینکه این باغ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، از کوشک صفوی و بناهای قاجاری موجود در آن به عنوان گنجینه‌هایی یاد کرد که هویت معماری و باغ‌سازی ایرانی را به نمایش می‌گذارند.
این فعال گردشگری کرمان در پاسخ به پرسشی درباره علت بسته ماندن درهای باغ در طول سال‌های گذشته، توضیح داد: مالکیت باغ بر اساس وقفنامهای از دوره قاجاریه در اختیار آستان قدس رضوی قرار دارد و همین موضوع، روند تصمیم‌گیری برای بهره‌برداری عمومی از آن را با پیچیدگی‌هایی مواجه کرده است. ابراهیم زاده، گفت: در سال‌های گذشته، باغ بیشتر به عنوان مهمانسرا مورد استفاده قرار می‌گرفت و شهروندان امکان ورود به آن را نداشتند. این وضعیت، در کنار اختلاف نظر میان متولیان و مدیران شهری بر سر نحوه استفاده از باغ، موجب شد که بازگشایی آن به تعویق بیفتد.
این فعال گردشگری با تأکید بر نقش باغ‌های تاریخی در ایجاد نشاط اجتماعی و توسعه گردشگری، بیان کرد: باغ بیرم‌آباد با موقعیت ممتاز خود در شرق کرمان و همجواری با جنگل قائم، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مقاصد اصلی گردشگری استان را دارد. وی ابراز امیدواری کرد که با همکاری آستان قدس رضوی، مدیریت شهری و دستگاه‌های اجرایی، شاهد گشایش درهای این باغ در هفته گردشگری باشیم و شهروندان کرمانی بتوانند در فضای تاریخی و آرامش‌بخش آن قدم بگذارند.
مردم کرمان در انتظار هستند که درب‌های این باغ که در شهر کرمان قرار گرفته و از منابع این شهر برای حیات آن استفاده می‌شود، باز شود. با این حال، تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که وعده‌ها به تنهایی گره‌گشای این باغ کهن نخواهند بود. باغ بیرم‌آباد امروز به نمادی از فاصله میان وعده و عمل در مدیریت میراث فرهنگی کرمان تبدیل شده است. درهای بسته این باغ، پشت دیوارهای بلند و برج‌های خشتی، در انتظار روزی است که وعده‌های مسئولان به واقعیت بپیوندد و شهروندان کرمانی بتوانند در فضای تاریخی و آرامش‌بخش آن قدم بگذارند.
