به گزارش پایگاه خبری فرهنگ آفرینان به نقل از خبرگزاری مهر، مسعود پزشکیان، رئیس جمهور اسلامی ایران، در سخنرانی خود در نشست فوق‌العاده سران حوزه خزر، بر این نکته تأکید کرد که در دنیای امروز که با بحران‌های متعدد، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، جنگ‌ها، تحریم‌های یک‌جانبه و تضعیف چندجانبه‌گرایی مواجه است، همکاری زیست‌محیطی می‌تواند یکی از زمینه‌های مهم اعتمادسازی و همگرایی میان کشورهای منطقه باشد. وی تصریح کرد: ما بر این باوریم که محیط‌زیست نباید قربانی اختلافات سیاسی، رقابت‌های اقتصادی یا مداخلات خارج از منطقه شود. کشورهای ساحلی باید با تکیه بر ظرفیت‌های علمی، فنی، مالی و انسانی خود، سرنوشت دریای خزر را در چارچوب همکاری‌های منطقه‌ای و با احترام کامل به حاکمیت ملی و منافع مشروع یکدیگر تعیین کنند.
رئیس جمهور در ادامه، کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی خزر که در سال ۲۰۰۳ به امضای پنج کشور ساحلی رسید و اخیراً در بیستمین سالگرد اجرایی شدن آن، با مشارکت فعال تمامی کشورهای ساحلی، هفتمین نشست اعضای خود را در تهران برگزار کرد، را به عنوان مهم‌ترین چارچوب حقوقی الزام‌آور منطقه‌ای برای حفاظت از محیط زیست خزر معرفی کرد و گفت: کنوانسیون تهران به همراه پروتکل‌های آن، چارچوبی از همکاری‌های موفق و جامع کشورهای ساحلی در حوزه‌های مختلف، از جمله مقابله با آلودگی نفتی و آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های خشکی، حفاظت از تنوع زیستی و ارزیابی اثرات محیط زیستی فرامرزی، تغییرات اقلیمی و کاهش سطح آب خزر را فراهم کرده است.
پزشکیان با بیان اینکه هیچ‌یک از کشورهای ساحلی به تنهایی نمی‌تواند خزر را نجات دهد، تأکید کرد: آب این دریا و آلودگی آن، تغییرات اقلیمی منطقه و آثار کاهش سطح آب هیچ‌یک مرز سیاسی نمی‌شناسد. از این رو، جمهوری اسلامی ایران ضمن استقبال از تصمیم این اجلاس برای ایجاد کمیسیون عالیرتبه مرکب از معاونان روسای دولت‌های ساحلی، پیشنهاد می‌کند که در چارچوب کنوانسیون تهران یک برنامه منطقه‌ای بلندمدت برای مقابله با کاهش سطح آب خزر تدوین و اجرا شود.
متن سخنرانی رئیس جمهور در نشست فوق‌العاده سران حوزه خزر به شرح زیر است: بسم‌الله الرحمن الرحیم. عالیجنابان، سران محترم کشورهای ساحلی خزر، آقایان و خانم‌ها؛ ابتدا از رئیس جمهور محترم کشور دوست و برادر ترکمنستان برای فراهم آوردن فرصت حضور در این نشست مهم قدردانی می‌کنم؛ نشستی که در آن نه تنها درباره یک پهنه آبی، بلکه درباره سرنوشت مشترک ملت‌ها، آینده نسل‌های پیش‌رو و مسئولیت تاریخی ما در قبال یکی از ارزشمندترین میراث طبیعی جهان گفت‌وگو می‌کنیم. امروز این میراث مشترک با تهدیدهای جدی و فزاینده مواجه است. کاهش مستمر تراز آب، تغییرات اقلیمی، افزایش دمای هوا و آب، آلودگی‌های نفتی و صنعتی، تخریب زیستگاه‌های طبیعی، کاهش ذخایر آبزیان، تهدید گونه‌های ارزشمند و فشار بر جوامع ساحلی، زنگ خطری است که نمی‌توان و نباید آن را نادیده گرفت.
کاهش تراز آب خزر دیگر صرفاً یک نگرانی زیست‌محیطی نیست؛ این پدیده به مسئله‌ای اقتصادی، اجتماعی، انسانی و حتی امنیتی برای منطقه تبدیل شده است. عقب‌نشینی آب، بنادر و زیرساخت‌های ساحلی را با دشواری مواجه می‌کند، زیستگاه‌های طبیعی را از میان می‌برد، معیشت صیادان و جوامع محلی را تهدید می‌کند و بر امنیت غذایی و چشم‌انداز توسعه کشورهای ساحلی تأثیر می‌گذارد. واقعیت این است که هیچ کشوری به‌تنهایی قادر به مهار این بحران نیست. خزر یک اکوسیستم به‌هم‌پیوسته است و هرگونه آسیب به بخشی از آن، دیر یا زود آثار خود را در سراسر این پهنه آبی آشکار خواهد کرد. از همین رو، حفاظت از خزر بیش از هر چیز به اراده سیاسی مشترک، همکاری مستمر و اقدام هماهنگ همه کشورهای ساحلی نیاز دارد.
جمهوری اسلامی ایران بر این باور است که بحران‌های زیست‌محیطی، مرزهای سیاسی را به رسمیت نمی‌شناسند و مواجهه مؤثر با آن‌ها مستلزم عبور از نگاه‌های محدود ملی و تقویت مسئولیت‌پذیری منطقه‌ای است. در دنیای امروز که با بحران‌های متعدد، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، جنگ‌ها، تحریم‌های یک‌جانبه و تضعیف چندجانبه‌گرایی مواجه است، همکاری زیست‌محیطی می‌تواند یکی از عرصه‌های مهم اعتمادسازی و همگرایی میان کشورهای منطقه باشد. ما معتقدیم محیط‌زیست نباید قربانی اختلافات سیاسی، رقابت‌های اقتصادی یا مداخلات خارج از منطقه شود. کشورهای ساحلی باید با تکیه بر ظرفیت‌های علمی، فنی، مالی و انسانی خود، سرنوشت دریای خزر را در چارچوب همکاری‌های منطقه‌ای و با احترام کامل به حاکمیت ملی و منافع مشروع یکدیگر تعیین کنند.
عالیجنابان؛ جمهوری اسلامی ایران معتقد است که نخستین اصل در مواجهه با این بحران، اتکا به علم، داده‌های مشترک و همکاری منطقه‌ای است. ما هنوز درباره سهم دقیق عوامل مختلف در کاهش سطح آب خزر به یک تصویر نهایی و جامع دست نیافته‌ایم. تغییرات اقلیمی، افزایش دما و تبخیر، تغییر الگوهای بارش، تغییرات جریان رودخانه‌ها و همچنین مداخلات انسانی، همگی به مثابه پیکره‌ای از مسائل هستند که برای رسیدن به رهیافت حل پیامدها، باید در یک چارچوب علمی و یکپارچه مورد بررسی قرار گیرند. سرعت تغییرات به حدی است که برای کنترل بحران می‌بایست از مرحله «مشاهده و توصیف» به فصل جدید «مدیریت مشترک بحران» حرکت کنیم. در این مسیر، جمهوری اسلامی ایران بر نقش محوری کنوانسیون تهران تأکید می‌نماید.
کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی خزر که در سال ۲۰۰۳ به امضای پنج کشور ساحلی رسید و اخیراً در بیستمین سالگرد اجرایی شدن‌اش، با مشارکت خوب و فعال همه کشورهای ساحلی، هفتمین نشست اعضای خود را در تهران برگزار نمود، مهم‌ترین چارچوب حقوقی الزام‌آور منطقه‌ای برای حفاظت از محیط زیست خزر است. کنوانسیون تهران به همراه پروتکل‌های آن، چارچوبی از همکاری‌های موفق و جامع کشورهای ساحلی در حوزه‌های مختلف، از همکاری در مقابله با آلودگی نفتی و آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های خشکی گرفته تا حفاظت از تنوع زیستی و ارزیابی اثرات محیط زیستی فرامرزی، تغییرات اقلیمی و کاهش سطح آب خزر را در اختیار ما قرار داده است.
روسای محترم دولت‌های ساحلی؛ اجازه دهید بر یک نکته اساسی نیز تأکید کنم. دریای خزر در منطقه‌ای قرار دارد که تحولات ژئوپلیتیکی و امنیتی آن، به‌طور مستقیم بر آینده همکاری‌های اقتصادی، ترانزیتی و زیست‌محیطی کشورهای ساحلی تأثیر می‌گذارد. در شرایطی که جهان با تشدید رقابت‌ها، منازعات و افزایش تلاش‌ها برای تحمیل اراده سیاسی و اقتصادی از طریق ابزارهای فشار مواجه است، حفظ خزر به‌عنوان پهنه‌ای برای همکاری، ثبات و توسعه مشترک، اهمیتی دوچندان دارد. ما بر این باوریم که صلح، ثبات و امنیت پایدار در منطقه خزر، زمانی تضمین خواهد شد که کشورهای ساحلی ضمن احترام به حاکمیت و منافع مشروع یکدیگر، از تبدیل این پهنه راهبردی به عرصه رقابت‌های مخرب و حضور و مداخله نیروهای فرامنطقه‌ای جلوگیری کنند.
در این راستا، هرگونه حمله نظامی به تأسیسات ساحلی، بنادر، کشتی‌ها، مخازن سوخت، تأسیسات صنعتی و زیرساخت‌های مرتبط با دریا، نظیر حمله به بندر انزلی در جریان جنگ تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران و حمله مسلحانه اوکراین علیه یک کشتی تجاری ایرانی، ضمن اینکه صلح و امنیت منطقه‌ای را به مخاطره می‌اندازد، پیامدهای بالقوه محیط زیستی فرامرزی نیز دارد و باید فوراً و قویاً توسط تمامی کشورهای ساحلی محکوم شود و متجاوز یا متجاوزان را پاسخگو نمایند.
ورود سوخت و مواد آلاینده به محیط دریایی، آسیب به زیستگاه‌های ساحلی، آلودگی رسوبات و آب و همینطور صدمه به تنوع زیستی، آثاری هستند که در یک دریای ویژه مانند خزر می‌توانند بسیار فراتر از محل وقوع حادثه احساس شوند. به همین دلیل، جمهوری اسلامی ایران بر اهمیت حفظ ماهیت صلح‌آمیز دریای خزر و بر ضرورت حفاظت از محیط زیست خزر در شرایط مخاصمه مسلحانه تأکید می‌کند.
عالیجنابان؛ امروز ما بیش از هر زمان دیگری به دیپلماسی محیط زیست نیاز داریم. خزر می‌تواند نمونه‌ای موفق از این واقعیت باشد که حتی در شرایط وجود اختلافات سیاسی و ژئوپلیتیکی، کشورها می‌توانند درباره یک منفعت مشترک همکاری کنند. اگر چه ممکن است در بسیاری از مسائل دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشیم؛ اما در یک واقعیت تردیدی وجود ندارد: هیچ‌یک از کشورهای ساحلی نمی‌تواند به تنهایی خزر را نجات دهد. آب این دریا و آلودگی آن؛ تغییرات اقلیمی منطقه و آثار کاهش سطح آب هیچ‌یک مرز سیاسی نمی‌شناسد. از این رو، جمهوری اسلامی ایران ضمن استقبال از تصمیم این اجلاس برای ایجاد کمیسیون عالیرتبه مرکب از معاونان روسای دولت‌های ساحلی، پیشنهاد می‌کند که در چارچوب کنوانسیون تهران یک برنامه منطقه‌ای بلندمدت برای مقابله با کاهش سطح آب خزر تدوین و اجرا شود.
این برنامه باید دست‌کم هفت محور اساسی داشته باشد: نخست، پایش علمی و مشترک عوامل مؤثر بر کاهش سطح آب و تدوین و اجرای یک برنامه جامع منطقه‌ای برای مقابله با کاهش تراز آب دریای خزر؛ دوم، تقویت سازوکارهای مشترک برای مقابله با آلودگی‌های دریایی و حفاظت از تنوع زیستی؛ سوم، ارتقای جایگاه کنوانسیون تهران و تقویت سازوکارهای اجرایی آن؛ چهارم، سازگاری زیرساخت‌های ساحلی و بنادر با تغییرات آینده؛ پنجم، حفاظت و احیای تالاب‌ها، زیستگاه‌ها و مناطق حساس اکولوژیک؛ ششم، حمایت از جوامع محلی، شیلات و معیشت میلیون‌ها انسان وابسته به خزر؛ و هفتم، تأمین منابع مالی و فناوری برای اجرای اقدامات سازگاری و حفاظت محیط‌زیستی.
خانم‌ها و آقایان؛ امروز انتخابی تاریخی در پیش داریم، یا می‌توانیم کاهش سطح آب خزر را صرفاً به عنوان یک روند طبیعی و اجتناب‌ناپذیر نظاره‌گر باشیم و منتظر پیامدهای آن بمانیم؛ یا با اتکا به علم، همکاری منطقه‌ای و اراده سیاسی، برای کاهش خسارات و افزایش تاب‌آوریِ این اکوسیستم منحصربه‌فرد اقدام کنیم. انتخاب جمهوری اسلامی ایران، همکاری است؛ انتخاب ما علم است؛ انتخاب ما حفاظت از خزر است؛ و انتخاب ما انتقال این میراث مشترک به نسل‌های آینده است. بیایید خزر را به نماد جدیدی از همکاری منطقه‌ای تبدیل کنیم؛ دریایی که به جای مرز، پلی میان ملت‌هایمان باشد. بیایید به نسل‌های آینده ثابت کنیم که وقتی یک بحران مشترک در برابر ما قرار گرفت، به عنوان کشورهای ساحلی خزر در کنار یکدیگر ایستادیم و برای نجات آن همکاری کردیم. خزر یک دریا نیست؛ یک میراث مشترک است؛ و حفاظت از این میراث، مسئولیتی مشترک و تاریخی بر دوش همه ماست. از توجه شما سپاسگزارم. والسلام علیکم و رحمه‌الله و برکاته
