مهدی صدیقیان – پژوهشگر مطالعات فرهنگی
به گزارش صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) و شرکای ملی آن در ترکمنستان، اجرای یک برنامه آزمایشی سه‌ماهه برای حمایت از والدین را در شهرهای عشق‌آباد و داش‌اغوز به پایان رسانده‌اند؛ طرحی که به‌جای سرزنش خانواده‌ها بابت دشواری‌های تربیت فرزند، تلاش می‌کند با آموزش مهارت‌های کاربردی، گفت‌وگو و تبادل تجربه، راه‌های بهتری برای مواجهه با چالش‌های روزمره در اختیار آن‌ها قرار دهد.
این برنامه که از ژوئن ۲۰۲۶ آغاز شد، والدین و مراقبان کودکان را با موضوعاتی مانند رشد کودک، فرزندپروری مثبت، مدیریت استرس و روش‌های انضباطی بدون خشونت آشنا کرد. آموزش متخصصانی که جلسات گروهی را هدایت می‌کردند نیز بخش مهمی از طرح بود تا خانواده‌ها بتوانند در فضایی حمایتی، پرسش‌های خود را مطرح کنند و درباره تجربه‌هایشان با دیگران گفت‌وگو کنند.
وقتی والدین از تجربه یکدیگر یاد می‌گیرند
یکی از محورهای اصلی این برنامه، فراهم کردن فرصتی برای والدین بود تا به واکنش‌های همیشگی خود در برابر رفتار کودکان فکر کنند و راه‌های دیگری را برای برخورد با موقعیت‌های دشوار بیازمایند. در چنین جلساتی، والدین تنها دریافت‌کننده توصیه‌های کارشناسی نیستند؛ تجربه‌های روزمره آن‌ها نیز می‌تواند زمینه‌ای برای یادگیری جمعی باشد.
برای مثال، مدیریت خشم در لحظات تنش، واکنش به رفتارهای دشوار کودک و انتخاب روش‌های مناسب برای تعیین حدومرز، از جمله موضوعاتی هستند که خانواده‌ها ممکن است در زندگی روزمره با آن‌ها روبه‌رو شوند. هدف رویکرد حمایتی این است که والدین بتوانند به‌جای واکنش‌های شتاب‌زده، گزینه‌های بیشتری برای پاسخ‌گویی به نیازهای کودک در اختیار داشته باشند. یونیسف می‌گوید بازخورد شرکت‌کنندگان و تسهیلگران در پایان دوره بررسی شد تا نقاط قوت برنامه و راه‌های بهبود آن مشخص شود.
فرزندپروری مثبت به چه معناست؟
فرزندپروری مثبت به معنای نادیده گرفتن رفتارهای نامناسب یا حذف قوانین خانوادگی نیست. این رویکرد بر ایجاد رابطه‌ای امن و محترمانه با کودک، شناخت نیازهای متناسب با سن او و استفاده از روش‌های تربیتی بدون خشونت تأکید دارد.
در این نگاه، والدین همچنان مسئول تعیین قواعد و آموزش مسئولیت‌پذیری هستند، اما برای هدایت رفتار کودک از تحقیر، ترساندن یا تنبیه جسمی فاصله می‌گیرند. شناخت مراحل رشد کودک و توجه به شرایطی که ممکن است بر رفتار او اثر بگذارد، به خانواده‌ها کمک می‌کند انتظارات واقع‌بینانه‌تری داشته باشند.
آموزش مدیریت استرس نیز اهمیت دارد؛ زیرا فشارهای زندگی روزمره می‌توانند بر روابط خانوادگی اثر بگذارند. فراهم کردن فضایی که والدین در آن بتوانند بدون احساس شرمندگی درباره دشواری‌های خود صحبت کنند، ممکن است به آن‌ها کمک کند پیش از تشدید تنش، راهکارهای دیگری را امتحان کنند. برنامه ترکمنستان این موضوعات را در کنار آموزش متخصصان و جلسات گروهی دنبال کرده است.
مدرسه و مراکز سلامت؛ مسیرهای دسترسی به حمایت
در نشست پایانی این طرح، شرکت‌کنندگان درباره امکان ارائه خدمات مشابه در مکان‌های در دسترس خانواده‌ها، از جمله مدارس، مراکز مراقبت‌های اولیه سلامت و مراکز خدمات اجتماعی محلی، گفت‌وگو کردند. چنین رویکردی می‌تواند مراجعه برای دریافت راهنمایی را آسان‌تر کند و حمایت از والدین را از برنامه‌ای محدود به بخشی از خدمات اجتماعی نزدیک به محل زندگی خانواده‌ها تبدیل کند.
این برنامه با مشارکت یونیسف، وزارت کار و حمایت اجتماعی جمعیت، وزارت آموزش، وزارت بهداشت و صنایع پزشکی، وزارت کشور و اتحادیه زنان ترکمنستان اجرا شد. بر اساس اعلام یونیسف، گام‌های بعدی شامل بازنگری در الگوی آموزشی، تقویت راهنمایی و پشتیبانی از تسهیلگران و تدوین نقشه راه مرحله بعدی است. نتایج این تجربه همچنین در برنامه همکاری کشوری یونیسف برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
حمایت از خانواده، بخشی از حمایت از کودک است
برنامه ترکمنستان یک طرح آزمایشی بوده و گزارش منتشرشده، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که این روش در همه شرایط به نتایج یکسانی می‌رسد. با این حال، تجربه آن بر نکته‌ای مهم تأکید دارد: خانواده‌ها برای تربیت کودکان فقط به توصیه‌های کلی نیاز ندارند؛ دسترسی به آموزش کاربردی، فرصت گفت‌وگو و حمایت متخصصان نیز اهمیت دارد.
