مهدی صدیقیان – پژوهشگر مطالعات فرهنگی
وقتی از مهندسی حرف می‌زنیم، معمولاً ذهن ما به سمت محاسبات، سازه‌ها، فناوری، نقشه‌ها و پروژه‌های بزرگ می‌رود. مهندس کسی است که مسئله‌ای را تحلیل می‌کند و برای آن راه‌حل می‌سازد. اما مهندسی در یک جامعه فقط به معنای ساختن پل، جاده، ساختمان یا کارخانه نیست. مهندسی زمانی معنا و اثر عمیق‌تری پیدا می‌کند که با شناخت جامعه، تاریخ، فرهنگ و جغرافیای همان سرزمین همراه شود.
ایران سرزمینی است که در طول هزاران سال، نمونه‌های فراوانی از چنین پیوندی را تجربه کرده است. قنات‌ها، پل‌ها، بازارها، کاروانسراها، بادگیرها، آب‌انبارها و بسیاری از بناهای تاریخی، حاصل ترکیب دانش فنی با شناخت دقیق از محیط و شیوه زندگی مردم بوده‌اند.
قنات را می‌توان نمونه‌ای روشن از این نگاه دانست. در سرزمینی که بخش‌های وسیعی از آن با کمبود آب مواجه بوده، انسان ایرانی به جای آنکه صرفاً با طبیعت مقابله کند، راهی برای استفاده هوشمندانه از منابع محدود پیدا کرده است. قنات تنها یک کانال زیرزمینی برای انتقال آب نیست؛ حاصل مجموعه‌ای از دانش زمین‌شناسی، مهندسی، اندازه‌گیری، تجربه محلی و شناخت اقلیم است.
همین موضوع را می‌توان در بادگیرها نیز مشاهده کرد. پیش از آنکه دستگاه‌های سرمایشی مدرن وارد زندگی انسان شوند، معماری ایرانی راه‌هایی برای ایجاد جریان هوا و کاهش گرمای ساختمان پیدا کرده بود. بادگیر محصول شناخت دقیق از جهت باد، فرم ساختمان، ارتفاع و جریان هوا بود.
این مثال‌ها نشان می‌دهند که مهندسی در فرهنگ ایرانی سابقه‌ای طولانی دارد؛ اما نکته مهم‌تر این است که این مهندسی معمولاً از متن زندگی مردم جدا نبود. فناوری برای فناوری تولید نمی‌شد. یک سازه یا ابزار زمانی ارزش پیدا می‌کرد که بتواند مسئله‌ای واقعی را حل کند.
امروز نیز جامعه ایران با مسائل متعددی روبه‌روست؛ از بحران آب و تغییرات اقلیمی گرفته تا گسترش شهرنشینی، آلودگی هوا، فرسودگی زیرساخت‌ها و نیاز به توسعه حمل‌ونقل. پاسخ به این مسائل تنها با ساخت‌وساز بیشتر امکان‌پذیر نیست. توسعه اگر بدون توجه به ویژگی‌های فرهنگی و جغرافیایی هر منطقه انجام شود، ممکن است در ظاهر نشانه پیشرفت باشد، اما در بلندمدت مشکلات تازه‌ای ایجاد کند.
اینجاست که مفهوم هویت فرهنگی در مهندسی اهمیت پیدا می‌کند.
هویت فرهنگی به معنای کنار گذاشتن فناوری جدید یا اصرار بر استفاده از روش‌های سنتی نیست. برعکس، می‌توان از پیشرفته‌ترین فناوری‌ها استفاده کرد، اما در طراحی و اجرای پروژه‌ها به ویژگی‌های بومی نیز توجه داشت.
یک شهر زمانی برای ساکنانش معنا پیدا می‌کند که فقط مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و خیابان‌ها نباشد. میدان، بازار، فضای عمومی، معماری، مسیرهای پیاده و حتی نحوه ارتباط مردم با یکدیگر، بخشی از هویت شهری را شکل می‌دهند.
در این میان، مهندس فقط مسئول محاسبه مقاومت یک سازه نیست؛ او بخشی از آینده محیطی را طراحی می‌کند که انسان قرار است در آن زندگی کند.
به همین دلیل، آموزش مهندسی نیز می‌تواند فراتر از آموزش محاسبات و نرم‌افزار باشد. دانشجوی مهندسی در کنار دانش تخصصی، نیازمند شناخت تاریخ معماری و شهرسازی، اقلیم، محیط زیست، جامعه و فرهنگ است. مهندسی که بداند برای چه جامعه‌ای و در چه جغرافیایی طراحی می‌کند، می‌تواند راه‌حل‌هایی متناسب‌تر ارائه دهد.
از سوی دیگر، مهندسی امروز بیش از هر زمان دیگری به مفهوم مسئولیت اجتماعی نزدیک شده است. یک پروژه عمرانی فقط در زمان ساخت اثر نمی‌گذارد؛ سال‌ها بر مصرف انرژی، محیط زیست، رفت‌وآمد مردم، اقتصاد محلی و کیفیت زندگی شهروندان تأثیر خواهد داشت.
بنابراین پرسش مهم فقط این نیست که «آیا می‌توانیم این سازه را بسازیم؟» بلکه باید پرسید «آیا ساختن آن به این شکل، برای این جامعه و این محیط مناسب است؟»
پاسخ به این پرسش نیازمند گفت‌وگوی میان رشته‌هاست. مهندس، معمار، جامعه‌شناس، محیط‌زیست‌پژوه، اقتصاددان و حتی مردم محلی می‌توانند در شکل‌گیری یک پروژه نقش داشته باشند. چنین نگاهی شاید روند تصمیم‌گیری را پیچیده‌تر کند، اما نتیجه می‌تواند پایدارتر و انسانی‌تر باشد.
ایران برای آینده به مهندسی توانمند و به‌روز نیاز دارد؛ اما در کنار آن به مهندسی‌ای نیازمند است که سرزمین خود را بشناسد. فناوری زمانی ارزشمندتر می‌شود که در خدمت زندگی انسان قرار بگیرد و توسعه زمانی ماندگارتر خواهد بود که با محیط و فرهنگ جامعه هماهنگ شود.
از قنات تا پل، از بازار تا شهر مدرن، یک اصل می‌تواند همچنان راهنما باشد: ساختن فقط ایجاد یک بنا یا زیرساخت نیست؛ ساختن یعنی مداخله در آینده یک سرزمین.
