به گزارش پایگاه خبری فرهنگ آفرینان به نقل از مهر، کشاورزی در استان گیلان در آستانه یک تحول اساسی قرار دارد که می‌تواند بر آینده تولید، امنیت غذایی و اقتصاد روستایی این منطقه تأثیرگذار باشد. این تحول از یک سو با چالش‌هایی نظیر تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع آب و خاک، افزایش هزینه‌های تولید و کوچک بودن اراضی کشاورزی همراه است و از سوی دیگر، فرصت‌های جدیدی برای بهره‌برداری از فناوری‌های نوین، افزایش بهره‌وری و ایجاد ارزش افزوده در بخش کشاورزی فراهم می‌آورد.
استان گیلان به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های وسیع در زمینه زراعت، باغداری، پرورش دام و طیور و آبزی‌پروری، به عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید محصولات کشاورزی کشور شناخته می‌شود. تنوع اقلیمی، وجود اراضی حاصلخیز، منابع آبی مناسب، بارندگی کافی و دانش بومی کشاورزان، شرایط لازم برای تولید انواع محصولات راهبردی را در این استان فراهم کرده است. این ظرفیت در صورت مدیریت علمی و استفاده از فناوری‌های نوین، می‌تواند نقش مؤثری در تأمین امنیت غذایی کشور و توسعه اقتصادی مناطق روستایی ایفا کند.
تولید سالانه بیش از سه و نیم میلیون تن محصولات کشاورزی در حدود ۷۰ گروه محصول و کسب مقام نخست کشور در تولید برخی از محصولات، نشان‌دهنده اهمیت بخش کشاورزی در ساختار اقتصادی گیلان است. با این حال، حفظ این جایگاه در شرایط جدید تنها با تکیه بر شیوه‌های سنتی تولید امکان‌پذیر نیست و حرکت به سمت کشاورزی دانش‌بنیان، مدیریت هوشمند منابع و توسعه زنجیره ارزش محصولات، امری ضروری به شمار می‌رود.
در این راستا، مفهوم «کشاورزی نسل چهارم» به عنوان یکی از رویکردهای نوین توسعه کشاورزی مطرح شده است. این رویکرد با ترکیب فناوری‌های دیجیتال، اینترنت اشیا، هوش مصنوعی، پهپادها، تصاویر ماهواره‌ای و سیستم‌های تحلیل داده، امکان مدیریت دقیق‌تر مزارع، باغ‌ها و واحدهای پرورش دام و طیور و آبزیان را فراهم می‌آورد. در این الگو، تصمیم‌گیری درباره زمان آبیاری، میزان مصرف کود، نظارت مداوم بر کیفیت آب، سلامت و رفتار تغذیه‌ای آبزیان، کنترل آفات و بیماری‌ها، پیش‌بینی و بهبود کمی و کیفی تولید و حتی مدیریت عرضه و بازاریابی، بیش از پیش بر مبنای اطلاعات دقیق و تحلیل‌های علمی صورت می‌گیرد.
اهمیت این تحول برای گیلان به دلیل ویژگی‌های خاص کشاورزی استان دوچندان است. کشت برنج در شالیزارهای پراکنده، تولید چای و زیتون در اراضی شیب‌دار، باغداری مرکبات و فندق، زیتون‌کاری در مناطق مستعد و تولید بادام‌زمینی، هر یک نیازهای متفاوتی در زمینه مدیریت منابع، تغذیه گیاه، کنترل آفات و بیماری‌ها و بهبود کیفیت محصول دارند. فناوری‌های هوشمند می‌توانند با توجه به این ویژگی‌ها، راهکارهایی برای کاهش هزینه‌های تولید، استفاده بهینه از نهاده‌ها و افزایش کیفیت تولیدات کشاورزی ارائه دهند.
با این حال، گذار به کشاورزی «نسل چهارم» تنها به خرید تجهیزات پیشرفته محدود نمی‌شود. هزینه‌های اولیه فناوری‌ها، کوچک بودن اراضی، محدودیت دسترسی به اینترنت پایدار در برخی مناطق روستایی، نیاز به آموزش کشاورزان و بهره‌برداران و ضرورت زیرساخت‌های مناسب برای پردازش و استفاده از داده‌ها، از جمله موانعی هستند که باید برای اجرای موفق این الگو مورد توجه قرار گیرند. از سوی دیگر، طراحی الگوهای بومی توسعه کشاورزی بر اساس مزیت‌های هر شهرستان می‌تواند زمینه را برای استفاده هدفمند از فناوری‌های نوین فراهم کند.
تمرکز بر محصولات شاخص مناطق، تقویت تعاونی‌های تولید، توسعه شرکت‌های خدمات کشاورزی دیجیتال، ایجاد مزارع الگویی هوشمند و تکمیل زنجیره فرآوری و بازاریابی، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند پیوند میان کشاورزی سنتی گیلان و اقتصاد دیجیتال را تقویت کند. در این میان، محمود هوشیارفرد، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، با بررسی ظرفیت‌های کشاورزی استان، الزامات ورود به «نسل چهارم کشاورزی» و ضرورت توجه به مزیت‌های منطقه‌ای، به تبیین راهکارهایی برای حرکت به سمت تولید هوشمند، افزایش بهره‌وری و توسعه پایدار کشاورزی گیلان می‌پردازد.
محمود هوشیارفرد در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ضرورت تحول در شیوه‌های تولید کشاورزی اظهار کرد: کشاورزی نسل چهارم یا کشاورزی هوشمند، نتیجه پیوند فناوری‌های پیشرفته دیجیتال با فعالیت‌های کشاورزی است و هدف اصلی آن، افزایش بهره‌وری، ارتقای پایداری تولید و بهبود سودآوری در زنجیره ارزش تولیدات کشاورزی است. وی افزود: در این الگو، کشاورزی از مکانیزاسیون متعارف فراتر می‌رود و با استفاده از داده‌های دقیق، امکان پایش مستمر شرایط مزرعه، پیش‌بینی مخاطرات و تصمیم‌گیری علمی درباره عملیات تولید را فراهم می‌کند.
هوشیارفرد با بیان اینکه افزایش جمعیت، تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع تولید از مهم‌ترین چالش‌های آینده کشاورزی هستند، تصریح کرد: استفاده از فناوری‌های هوشمند می‌تواند به مدیریت بهتر منابع آب و خاک، کاهش اتلاف نهاده‌ها و افزایش توان سازگاری نظام‌های کشاورزی با شرایط متغیر محیطی کمک کند. وی ادامه داد: در کشاورزی نسل چهارم، اطلاعات به‌دست‌آمده از مزرعه یا باغ، مبنای تصمیم‌گیری قرار می‌گیرد و کشاورز می‌تواند به‌جای اتکا به روش‌های یکسان و عمومی، اقدامات مورد نیاز را متناسب با وضعیت واقعی محصول و شرایط محیطی انجام دهد.
وی با اشاره به فناوری‌های مورد استفاده در کشاورزی نسل چهارم بیان کرد: اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی و یادگیری ماشین، پهپادها، تصاویر ماهواره‌ای و فناوری‌های رهگیری زنجیره تولید محصولات، از جمله ابزارهایی هستند که می‌توانند مدیریت تولیدات کشاورزی را متحول کنند. عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان توضیح داد: حسگرهای نصب‌شده در خاک و محیط می‌توانند اطلاعاتی مانند رطوبت خاک، دمای محیط و شرایط رشد گیاه را ثبت کنند. تحلیل این داده‌ها به کشاورز کمک می‌کند زمان مناسب آبیاری و برخی عملیات زراعی را دقیق‌تر تعیین کند و از مصرف غیرضروری آب و نهاده‌ها جلوگیری شود.
هوشیارفرد با اشاره به کاربرد هوش مصنوعی در تحلیل داده‌های کشاورزی گفت: الگوریتم‌های هوشمند می‌توانند با بررسی اطلاعات ثبت‌شده، در پیش‌بینی احتمال بروز برخی آفات و بیماری‌ها، تخمین عملکرد محصول و شناسایی شرایط نامساعد رشد محصول نقش داشته باشند؛ البته دقت این پیش‌بینی‌ها به کیفیت داده‌ها و تناسب مدل‌های مورد استفاده با شرایط محلی وابسته است. وی افزود: پهپادها و تصاویر ماهواره‌ای نیز امکان پایش گسترده مزارع و باغ‌ها، شناسایی تنش‌های آبی و تغذیه‌ای و بررسی تغییرات پوشش گیاهی را فراهم می‌کنند. این اطلاعات می‌تواند برای شناسایی نقاط نیازمند بررسی بیشتر و اجرای هدفمندتر عملیات کوددهی یا کنترل آفات در عرصه‌های زراعی و طبیعی مورد استفاده قرار گیرد.
این پژوهشگر با اشاره به اهمیت رهگیری محصولات در زنجیره تأمین خاطرنشان کرد: فناوری‌های دیجیتال می‌توانند ثبت و انتقال اطلاعات محصول از مرحله تولید تا فرآوری و عرضه را تسهیل کنند. چنین قابلیتی در صورت استقرار نظام‌های معتبر ثبت و کنترل اطلاعات، به بهبود شفافیت زنجیره تأمین، اطمینان از کیفیت و تسهیل دسترسی به بازارهای هدف کمک می‌کند.
هوشیارفرد با تأکید بر ضرورت استفاده بهینه از منابع در کشاورزی اظهار کرد: یکی از مزیت‌های مهم کشاورزی نسل چهارم، امکان مدیریت دقیق‌تر نهاده‌ها و کاهش هزینه‌های تولید با جلوگیری از مصرف غیرضروری آب، کود و آفت‌کش‌هاست. وی افزود: در روش‌های متعارف، ممکن است عملیات آبیاری یا مصرف نهاده‌ها بدون توجه کافی به تفاوت شرایط قسمت‌های مختلف مزرعه انجام شود؛ اما فناوری‌های هوشمند امکان شناسایی نیازهای متفاوت گیاه در نقاط مختلف زمین را فراهم می‌کنند و به این ترتیب، می‌توان منابع را متناسب با نیاز واقعی محصول به کار گرفت.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان ادامه داد: کاهش مصرف نهاده‌ها علاوه بر پایین آوردن بخشی از هزینه‌های تولید، می‌تواند از فشار بر محیط زیست بکاهد و در کنار مدیریت صحیح بهزراعی، به حفظ کیفیت خاک و منابع آب کمک کند. به گفته وی، افزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصول نیز از دیگر اهداف این رویکرد است؛ هرچند میزان تحقق این مزایا به نوع محصول، شرایط اقلیمی، کیفیت اجرای فناوری و دانش فنی بهره‌برداران بستگی دارد.
هوشیارفرد با اشاره به تنوع تولیدات کشاورزی گیلان اظهار کرد: شرایط زراعی و باغی استان، زمینه مناسبی برای طراحی الگوهای متنوع کشاورزی هوشمند فراهم کرده است؛ اما فناوری‌های مورد استفاده باید متناسب با نیازهای هر محصول و ویژگی‌های محیطی منطقه انتخاب شوند. وی افزود: در شالیزارهای گیلان، مدیریت هوشمند آب و پایش شرایط رشد برنج می‌تواند در بهینه‌سازی عملیات زراعی مؤثر باشد. در باغ‌های چای، کیوی، فندق، مرکبات و زیتون نیز فناوری‌های پایش محیطی می‌توانند به مدیریت تغذیه گیاه، شناسایی تنش‌های محیطی و برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای کنترل آفات و بیماری‌ها کمک کنند.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با اشاره به شرایط اراضی شیب‌دار و کوهستانی استان بیان کرد: در برخی مناطق، دسترسی دشوار به باغ‌ها و گستردگی عرصه‌های طبیعی، پایش مستمر را با محدودیت مواجه می‌کند. وی افزود: در این الگو، می‌توان با بررسی دقیق شرایط اقلیمی، منابع آب، ویژگی‌های خاک، ظرفیت تولید و وضعیت بازار، برای هر شهرستان محصولات اولویت‌دار و راهبردی، متناسب با مزیت‌های آن را مشخص کرد. البته این موضوع به معنای محدود کردن کشاورزی هر شهرستان به یک محصول نیست، بلکه هدف، شناسایی محصولات محوری برای تمرکز حمایت‌ها و توسعه زنجیره ارزش است.
استفاده از تصاویر هوایی، سامانه‌های پایش و ابزارهای دیجیتال می‌تواند بخشی از این دشواری‌ها را کاهش دهد و اطلاعات دقیق‌تری برای مدیریت باغ‌ها و منابع طبیعی در اختیار کارشناسان قرار دهد. هوشیارفرد تصریح کرد: در کنار مدیریت مزرعه و باغ، صنایع تبدیلی و فرآوری نیز باید از ظرفیت فناوری‌های نوین بهره ببرند. ثبت اطلاعات محصول، کنترل کیفیت، مدیریت انبار یا سردخانه، حمل‌ونقل و رهگیری مراحل فرآوری می‌تواند به کاهش ضایعات، افزایش شفافیت بازار و ارتقای ارزش افزوده محصولات کشاورزی گیلان کمک کند.
وی یکی از موانع مهم توسعه کشاورزی هوشمند در استان را کوچک بودن و پراکندگی اراضی دانست و گفت: در بسیاری از مناطق شمال کشور، به‌ویژه در شالیزارها و باغ‌های چای، قطعات کشاورزی کوچک و پراکنده هستند. در چنین شرایطی، خرید تجهیزات گران‌قیمت توسط هر کشاورز به‌صورت مستقل ممکن است از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نباشد. عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان افزود: هزینه تهیه حسگرها، تجهیزات پایش، پهپادها و نرم‌افزارهای تخصصی نیز از دیگر محدودیت‌هاست. کشاورزان برای ورود به این حوزه به مدل‌هایی نیاز دارند که هزینه‌های اولیه را کاهش دهد و امکان دسترسی به خدمات فناورانه را با هزینه متناسب با توان اقتصادی آنان فراهم کند.
هوشیارفرد با تأکید بر اهمیت آموزش و ترویج کشاورزی هوشمند تصریح کرد: آشنایی با فناوری‌های جدید، نحوه استفاده از اطلاعات و توانایی به‌کارگیری توصیه‌های مبتنی بر داده، از الزامات موفقیت این طرح‌هاست. بدون آموزش مستمر و پشتیبانی فنی، حتی تجهیزات پیشرفته نیز ممکن است نتوانند به بهبود پایدار تولید منجر شوند. وی دسترسی به اینترنت پایدار را از دیگر پیش‌نیازهای توسعه کشاورزی دیجیتال دانست و گفت: در برخی مناطق روستایی و کوهستانی، محدودیت ارتباطی می‌تواند استفاده از سامانه‌های آنلاین و پایش لحظه‌ای را دشوار کند؛ بنابراین، توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و فناوری اطلاعات در این زمینه ضروری است.
