به گزارش پایگاه خبری فرهنگ آفرینان به نقل از مهر، روستاهای خراسان جنوبی تنها بخشی از جغرافیای این استان نیستند؛ هر یک داستانی از تاریخ، فرهنگ، طبیعت و اقتصاد مردمانی را روایت می‌کنند که زندگی‌شان با اقلیم و منابع بومی پیوند خورده است. در این روستاها، گردشگری فراتر از بازدید از یک بنای تاریخی یا گشت و گذار در کوچه‌های قدیمی است؛ تجربه برداشت زرشک و زعفران، حضور در مزارع و باغ‌ها، پخت غذاهای محلی، اقامت در خانه‌های بومی و آشنایی با صنایع‌دستی و آیین‌های محلی، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند گردشگری روستایی را به یک فعالیت اقتصادی پایدار تبدیل کند. خراسان جنوبی دارای یک هزار و ۷۷۸ روستا است که ۹۶۷ روستا دارای دهیاری هستند و حدود ۴۰ درصد جمعیت استان در مناطق روستایی زندگی می‌کنند. در این میان، ۱۴ روستا شامل افین، فورگ، خور، کریمو، باغستان، خرو، اصفهک، ازمیغان، نایبند، سرند، ملوند، پیرحاجات، ماخونیک و چنشت به عنوان روستاهای هدف گردشگری معرفی شده‌اند.
افین؛ جایی که زرشک بخشی از هویت روستاست
افین در شهرستان زیرکوه، یکی از روستاهایی است که ظرفیت گردشگری آن با کشاورزی و به‌ویژه زرشک گره خورده است. در فصل برداشت، باغ‌های زرشک اطراف روستا جلوه‌ای متفاوت پیدا می‌کنند و محصولی که بخشی از اقتصاد و هویت کشاورزی خراسان جنوبی را تشکیل می‌دهد، به بخشی از تجربه گردشگران تبدیل می‌شود. مسجد جامع، قلعه، کاروانسرا، آسیاب‌های آبی، برج‌ها و حوض‌ها در کنار باغستان‌ها و مناظر طبیعی، مجموعه‌ای از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی افین را شکل داده‌اند. در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی برای ارتباط دادن تولید محصولات کشاورزی با گردشگری در این روستا انجام شده است؛ از معرفی زرشک در غذاهای محلی تا آموزش و توانمندسازی بانوان و توسعه بسته‌بندی محصولات. جشنواره زرشک افین نیز با حضور هنرمندان، صنعتگران و سیاه‌چادرهای عشایری، نمونه‌ای از تلاش برای پیوند میان کشاورزی، فرهنگ و گردشگری است.
فورگ؛ معماری پلکانی در دامنه کوه
فورگ در شهرستان درمیان، روستایی است که معماری سنتی و طبیعت در آن در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. خانه‌های خشتی و سنگی، کوچه‌های باریک، ساباط‌ها و ساختار پلکانی روستا در کنار باغ‌های زرشک، تصویری متفاوت از معماری روستایی خراسان جنوبی ارائه می‌دهد. قلعه فورگ نیز بر فراز صخره‌ای طبیعی قرار دارد و از مهم‌ترین آثار تاریخی منطقه محسوب می‌شود؛ بنایی که در دوره افشاری ساخته شده است.
چنشت؛ میراثی که با پوشش محلی زنده مانده است
چنشت در شهرستان سربیشه، بیش از هر چیز با پوشش سنتی و فرهنگ بومی خود شناخته می‌شود. لباس‌های رنگارنگ زنان، چارقدها، کلاه‌های نقره‌ای و دیگر عناصر پوشش محلی، بخشی از میراث فرهنگی این روستا را تشکیل می‌دهند. غارها، امامزاده سید حامد علوی و مناظر طبیعی نیز از دیگر ظرفیت‌های گردشگری چنشت هستند. تلاش برای آموزش هنرهای بومی به کودکان و نوجوانان و توانمندسازی بانوان، می‌تواند در انتقال این میراث به نسل آینده نقش داشته باشد.
ماخونیک؛ معماری متفاوت در دل کویر
ماخونیک در شهرستان سربیشه، از شناخته‌شده‌ترین روستاهای خراسان جنوبی در حوزه گردشگری فرهنگی است؛ روستایی که معماری خاص، بافت تاریخی و شیوه زندگی مردم آن مورد توجه گردشگران و پژوهشگران قرار گرفته است. خانه‌های کوچک خشتی و سنگی، بافت قدیمی و مسجد مرکزی، بخشی از سیمای تاریخی این روستا را شکل می‌دهند. درباره ویژگی‌های جسمانی برخی ساکنان قدیمی ماخونیک روایت‌های مختلفی وجود دارد، اما بسیاری از این روایت‌ها نیازمند تفکیک از یافته‌های مستند تاریخی و علمی است. آنچه اهمیت بیشتری دارد، میراث معماری، فرهنگی و شیوه زیست منحصربه‌فرد این روستاست.
خور؛ معماری کویر در قاب بادگیرها
خور در شهرستان خوسف، نمونه‌ای از سازگاری معماری سنتی با اقلیم گرم و خشک است. کوچه‌های باریک، خانه‌های خشتی، سقف‌های گنبدی، بادگیرهای کوتاه و یک‌طرفه، حیاط‌های مرکزی، هشتی‌ها و دالان‌ها، بخشی از ساختار معماری این روستا را تشکیل می‌دهند. قنات‌ها، آب‌انبار، مسجد، حمام، آسیاب‌های آبی و قلعه تاریخی نیز در کنار این بافت، تصویری از شیوه زیست سنتی مردم منطقه ارائه می‌کنند. بادگیرهای خور نیز از عناصر شاخص معماری روستا هستند که متناسب با شرایط اقلیمی منطقه ساخته شده‌اند.
دهسلم؛ پیوند کویر و نخلستان
دهسلم در شهرستان نهبندان، یکی از مقصدهای شناخته‌شده کویرگردی خراسان جنوبی است؛ روستایی که در آن نخلستان، قنات و خانه‌های گلی در مجاورت شنزارهای کویری قرار گرفته‌اند. تپه‌های ماسه‌ای، ریگ یلان، رود شور و مناظر کویر لوت از ظرفیت‌های طبیعی اطراف دهسلم هستند و توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی نیز امکان ماندگاری بیشتر گردشگران را فراهم کرده است.
ازمیغان؛ شالیزار در دل کویر
ازمیغان در شهرستان طبس، یکی از متفاوت‌ترین جلوه‌های طبیعی خراسان جنوبی را در خود جای داده است؛ روستایی که در اقلیم خشک منطقه، نخلستان و شالیزار در کنار یکدیگر دیده می‌شوند. وجود منابع آب در دره ازمیغان، شرایطی برای کشت برنج در کنار تولید خرما فراهم کرده است. آبشارها، تنگه‌ها، چشمه‌ها، نخلستان‌ها و آثار تاریخی، مجموعه‌ای از جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی روستا را شکل داده‌اند.
نایبند؛ روستایی پلکانی در حاشیه کویر
نایبند از دیگر روستاهای شاخص کویری خراسان جنوبی است که معماری پلکانی آن شهرت زیادی دارد. خانه‌های متراکم، کوچه‌های باریک و ساباط‌ها در کنار نخلستان‌ها، باغ‌های مرکبات، زمین‌های کشاورزی و قنات‌ها، این روستا را به جزیره‌ای سبز در دل محیط کویری تبدیل کرده‌اند. در معماری نایبند، بام یک خانه گاه به عنوان حیاط خانه‌ای دیگر مورد استفاده قرار می‌گیرد و همین ساختار پلکانی، یکی از ویژگی‌های شاخص بافت روستا به شمار می‌رود.
اصفهک؛ تجربه احیای یک بافت روستایی
اصفهک طبس روایت متفاوتی دارد؛ روستایی که پس از زلزله و تخریب بخش مهمی از بافت آن، مسیر احیا را با مشارکت جامعه محلی دنبال کرد. خانه‌های خشتی، کوچه‌های باریک، دیوارهای گلی و نخل‌هایی که در میان بافت تاریخی قرار گرفته‌اند، چهره متفاوتی به این روستا داده‌اند. قرار گرفتن اصفهک در فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان، توجه بیشتری را به ظرفیت‌های آن جلب کرده است. تجربه این روستا نشان می‌دهد که احیای یک مقصد روستایی تنها به مرمت بناها محدود نمی‌شود و مشارکت مردم، ایجاد کسب‌وکار، توسعه اقامتگاه‌ها و انتقال فرهنگ و دانش بومی نیز در پایداری آن نقش دارد.
کریمو تا ملوند؛ تنوعی فراتر از روستاهای شناخته‌شده
در کنار روستاهای شناخته‌شده، کریمو، خرو، پیرحاجات، سرند و ملوند نیز ظرفیت‌های متنوعی برای گردشگری دارند. کریمو در شهرستان سرایان با چشمه‌ها، ییلاقات، آبشارها و غارهای طبیعی شناخته می‌شود. در خرو طبس نیز چشمه مرتضی علی و هم‌جواری آب‌های گرم و سرد از جاذبه‌های شاخص منطقه است. پیرحاجات با کوچه‌باغ‌ها، نرگس‌زارها و بافت روستایی، سرند با باغ‌های میوه و چشم‌اندازهای کوهستانی و ملوند با دره‌ها، کوه‌ها و آثار تاریخی، بخش دیگری از ظرفیت گردشگری روستایی استان را تشکیل می‌دهند. در شهرستان قاینات نیز تورهای روستایی با محوریت روستاهایی مانند کُرُه و نیگ، معرفی باغ‌ها، بافت تاریخی، کارگاه‌های سنتی و دژ زیرزمینی نیگ، تلاشی دیگر برای معرفی ظرفیت‌های کمترشناخته‌شده است.
گردشگری روستایی؛ مقصدی برای مشارکت، نه فقط تماشا
ظرفیت گردشگری روستایی زمانی می‌تواند به اقتصاد محلی کمک کند که گردشگر تنها تماشاگر نباشد. برداشت زرشک و زعفران، پخت غذای محلی، خرید صنایع‌دستی، اقامت در خانه‌های بومی و آشنایی با روایت‌های مردم محلی، می‌تواند گردشگری را از یک سفر کوتاه به تجربه‌ای ماندگار تبدیل کند. جشنواره‌های زرشک و زعفران، تورهای روستایی، آموزش صنایع‌دستی، کارگاه‌های خوراک بومی و برنامه‌های فرهنگی برای کودکان، بخشی از اقداماتی است که در برخی روستاهای استان برای تقویت این حوزه دنبال شده است. اجرای برنامه‌های آموزشی برای کودکان در چنشت و اصفهک نیز از این منظر اهمیت دارد؛ چراکه حفاظت از میراث روستایی تنها با حفظ بناها امکان‌پذیر نیست و انتقال فرهنگ و دانش بومی به نسل جدید نیز ضرورت دارد.
اقتصاد روستا در گرو گردشگری پایدار
خراسان جنوبی از روستاهایی برخوردار است که هر یک می‌توانند به یک مقصد گردشگری تبدیل شوند؛ از باغ‌های زرشک افین و مزارع زعفران گرفته تا معماری خشتی اصفهک، نخلستان‌های دهسلم، پوشش سنتی چنشت و بافت پلکانی فورگ و نایبند. اما تبدیل این ظرفیت‌ها به یک جریان پایدار اقتصادی، نیازمند زیرساخت، آموزش، برنامه‌ریزی، حفاظت از محیط زیست و مهم‌تر از همه، مشارکت جامعه محلی است. گردشگری روستایی زمانی می‌تواند به ماندگاری جمعیت و رونق اقتصاد محلی کمک کند که حضور گردشگر، زندگی روستا را تقویت کند نه اینکه آن را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، محصولات بومی ارزش افزوده بیشتری پیدا می‌کنند، صنایع‌دستی و آیین‌های محلی فرصت ماندگاری می‌یابند، کسب‌وکارهای کوچک شکل می‌گیرند و جوانان روستایی می‌توانند بخشی از آینده اقتصادی خود را در زادگاهشان تعریف کنند. خراسان جنوبی در این حوزه تنها با داشتن روستاهای زیبا مواجه نیست؛ ظرفیت اصلی استان، مجموعه‌ای از طبیعت، میراث، محصول، فرهنگ و زندگی واقعی مردم است که اگر به درستی روایت و مدیریت شود، می‌تواند گردشگری روستایی را از یک ظرفیت بالقوه به بخشی از اقتصاد محلی تبدیل کند.
