به گزارش پایگاه خبری فرهنگ آفرینان به نقل از مهر، افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی و محدودیت‌های موجود در تنگه هرمز، ضرورت توسعه مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل و ترانزیت را بیش از پیش نمایان کرده است. در این راستا، راه‌آهن چابهار – زاهدان به‌عنوان یکی از پروژه‌های کلیدی کشور، می‌تواند در تقویت امنیت اقتصادی، تسهیل تجارت خارجی و افزایش سهم ایران از ترانزیت منطقه‌ای نقش بسزایی ایفا کند. این پروژه که عملیات ریل‌گذاری آن به پایان رسیده، هنوز به مرحله بهره‌برداری نرسیده است.
در شرایط جدید اقتصاد جهانی، رقابت میان کشورها تنها محدود به تولید کالا و تأمین منابع نیست، بلکه دسترسی به کریدورهای امن، سریع و کم‌هزینه حمل‌ونقل نیز به یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت اقتصادی تبدیل شده است. توسعه شبکه‌های ریلی و اتصال بنادر به مسیرهای ترانزیتی بین‌المللی، فرصتی برای افزایش درآمدهای اقتصادی و کاهش وابستگی به مسیرهای پرریسک فراهم می‌آورد. در این میان، راه‌آهن چابهار – زاهدان با اتصال بندر اقیانوسی چابهار به شبکه ریلی کشور، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این پروژه نه تنها زیرساخت‌های حمل‌ونقل را تقویت می‌کند، بلکه می‌تواند دسترسی ریلی به آب‌های آزاد و توسعه ظرفیت ترانزیتی ایران را نیز فراهم سازد.
با این حال، علی‌رغم وعده‌های قبلی برای تکمیل و بهره‌برداری از این خط ریلی، زمان‌بندی اجرای پروژه دوباره تغییر کرده است. هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، در اواسط سال ۱۴۰۴ از تکمیل راه‌آهن چابهار – زاهدان تا پایان همان سال خبر داده بود. همچنین، طبق وعده مسئولان، قرار بود این پروژه در بهار ۱۴۰۵ به بهره‌برداری رسمی برسد؛ اما بازوند در اظهارات اخیر خود، زمان بهره‌برداری از این طرح را تا پایان سال ۱۴۰۵ اعلام کرده است.
معاون وزیر راه و شهرسازی با تشریح آخرین وضعیت پروژه، اعلام کرد: عملیات ریل‌گذاری این مسیر در شهریورماه به پایان رسیده و در حال حاضر، جوشکاری ریل‌ها و اقدامات باقی‌مانده برای بهره‌برداری در حال انجام است. وی با تأکید بر اهمیت راه‌آهن چابهار – زاهدان در تکمیل کریدور شمال – جنوب کشور، گفت: اتصال زاهدان به چابهار یکی از حلقه‌های مفقوده این کریدور است و تکمیل آن، ارتباط شبکه ریلی کشور با آب‌های آزاد را برقرار خواهد کرد. این موضوع در تقویت زیرساخت‌های لجستیکی و حمل‌ونقل کشور اهمیت دارد.
بازوند همچنین به فعالیت حدود چهار هزار و ۵۰۰ نفر در این پروژه اشاره کرد و افزود: عملیات اجرایی با جدیت دنبال می‌شود و از نظر تأمین تجهیزات نیز مشکلی وجود ندارد. وی از ابلاغ چهار هزار میلیارد تومان اعتبار برای اجرای پروژه خبر داد و اظهار کرد: تأمین منابع مالی طرح با تأکید رئیس‌جمهور و وزیر راه و شهرسازی در حال پیگیری است و اعتبار ابلاغ‌شده از محل منابع حاصل از فروش نفت و در چارچوب مجوزهای مربوط تأمین خواهد شد.
مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور با اشاره به بخش باقی‌مانده مسیر تصریح کرد: حدود ۴۸۰ کیلومتر از مسیر خاش تا چابهار باقی مانده که قرار است امسال تکمیل شود. با بهره‌برداری از این مسیر، اتصال شبکه ریلی کشور از دریای خزر به آب‌های آزاد برقرار خواهد شد. با وجود پیشرفت اعلام‌شده در عملیات اجرایی، تغییر زمان‌بندی بهره‌برداری نشان می‌دهد که تحقق اهداف این پروژه همچنان به تکمیل اقدامات باقی‌مانده و تأمین منابع مالی وابسته است. تأخیر در بهره‌برداری از چنین طرحی، علاوه بر عقب‌افتادن یک پروژه زیرساختی، می‌تواند بر زمان تحقق ظرفیت‌های اقتصادی و ترانزیتی آن نیز اثر بگذارد.
تحولات اخیر و وقوع جنگ تحمیلی سوم، آسیب‌پذیری تجارت خارجی در برابر اختلال در مسیرهای راهبردی را دوباره نمایان کرده است. محدودیت تردد کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز و افزایش نگرانی‌ها درباره امنیت حمل‌ونقل دریایی، اهمیت توسعه مسیرهای جایگزین زمینی و ریلی را دوچندان کرده است. در این شرایط، راه‌آهن چابهار – زاهدان فراتر از یک پروژه عمرانی، بخشی از زیرساخت موردنیاز برای تقویت تاب‌آوری اقتصادی کشور محسوب می‌شود. اتصال بندر چابهار به شبکه ریلی می‌تواند امکان انتقال کالا به مقاصد داخلی و مسیرهای ترانزیتی را تسهیل کند و ظرفیت‌های بندر اقیانوسی ایران را برای ایفای نقش مؤثرتر در تجارت منطقه‌ای افزایش دهد.
توسعه حمل‌ونقل ریلی به‌تنهایی به معنای بی‌نیازی از مسیرهای دریایی نیست، بلکه می‌تواند با ایجاد تنوع در شیوه‌های جابه‌جایی کالا، وابستگی به یک مسیر یا شیوه حمل‌ونقل را کاهش دهد و انعطاف‌پذیری شبکه لجستیکی کشور را افزایش دهد. هم‌زمان با تلاش ایران برای تکمیل زیرساخت‌های ریلی، کشورهای منطقه نیز سرمایه‌گذاری در بنادر، شبکه‌های ریلی و مسیرهای ترانزیتی را دنبال می‌کنند. توسعه کریدور میانی و مسیرهای ارتباطی جنوب آسیا، نمونه‌هایی از رقابت برای جذب جریان تجارت بین‌المللی و افزایش سهم از بازار ترانزیت هستند. در چنین فضایی، تکمیل زیرساخت‌های حمل‌ونقل می‌تواند در تقویت موقعیت ایران در شبکه ترانزیتی منطقه مؤثر باشد.
با این حال، بهره‌مندی از این ظرفیت‌ها تنها به تکمیل خط ریلی محدود نیست و به توسعه زیرساخت‌های لجستیکی، فراهم‌شدن امکان جابه‌جایی مستمر بار و هماهنگی میان بخش‌های مختلف حمل‌ونقل نیز وابسته است. اکنون که به گفته مسئولان، عملیات ریل‌گذاری راه‌آهن چابهار – زاهدان به پایان رسیده است، تکمیل اقدامات باقی‌مانده و بهره‌برداری از این پروژه باید در کانون پیگیری‌های اجرایی قرار گیرد. تحقق این هدف می‌تواند زمینه افزایش ظرفیت ترانزیتی کشور، تقویت صادرات، توسعه منطقه‌ای و ارتقای کارآمدی شبکه حمل‌ونقل را فراهم کند.
در شرایطی که تحولات منطقه‌ای ضرورت تنوع‌بخشی به مسیرهای تجارت خارجی را افزایش داده است، بهره‌برداری از راه‌آهن چابهار – زاهدان اهمیتی فراتر از تکمیل یک طرح عمرانی دارد. این پروژه می‌تواند با اتصال بندر چابهار به شبکه ریلی کشور، بخشی از ظرفیت مغفول‌مانده ایران در حوزه ترانزیت بین‌المللی را فعال کند. با این حال، معیار اصلی موفقیت این طرح، نه صرفاً پایان ریل‌گذاری یا اعلام زمان‌های جدید برای افتتاح، بلکه بهره‌برداری عملیاتی و استفاده مستمر از ظرفیت آن در جابه‌جایی کالا خواهد بود؛ هدفی که تحقق آن می‌تواند جایگاه راه‌آهن چابهار – زاهدان را در تجارت خارجی و کریدورهای منطقه‌ای ایران تثبیت کند.
